Memet toxti atawullaning xitay siyasetliri heqqidiki ilmiy kitabi neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz éhsan
2020-10-20
Share
Memet-Tohti-Atawulla.jpg Xitay siyasiti mutexessisi memet toxti atawullaning türkiyediki nopuzluq neshriyat organliridin biri bolghan sechkin neshriyati teripidin türk tilida neshr qilin "Xitay bixeterlik siyasetliri we yershari riqabet istratégiyeliri" namliq kitabi. 2020-Yili öktebir.
Social Media

Yéqinda xitay siyasiti mutexessisi memet toxti atawullaning "Xitay bixeterlik siyasetliri we yershari riqabet istratégiyeliri" namliq kitabi türkiyediki nopuzluq neshriyat organliridin biri bolghan sechkin neshriyati teripidin türk tilida neshr qilindi. Kitab töt bölümdin teshkil tapqan bolup, birinchi bölümde shi jinpingdin burunqi xitay dölet bashliqlirining ichki we tashqi siyasetliri heqqide qisqiche chüshenche bérilgen, ikkinchi bölümde shi jinping bilen bille otturigha chiqqan yéngi xitay dewrining shekillinishidiki ichki we tashqi amillar konkrét analiz qilin'ghan. Üchinchi we tötinchi bölümde yéngi dewrge kirgen xitayning bixeterlik siyasetliri we yershari riqabet istratégiyesi sistémiliq muhakime qilin'ghan.

Biz bu munasiwet bilen mezkur kitabning aptori mutexessis memet toxti atawulla we in'önü uniwérsitétining oqutquchisi proféssor doktor fikret birdishli ependimni ziyaret qilduq.

Kitabta xitayning bixeterlik chüshenchisi etrapida Uyghur mesilisigimu alahide orun bérilgen bolup, kitabning aptori memet toxti atawulla yéngi dewrge kirgen xitayning bixeterlik chüshenchiside Uyghur siyasitining qandaq shekillen'genliki heqqidiki so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitayning weziyitidin ilip éytqanda, xitayning dölet bixeterlik chüshenchisi we istratégiyeside xitayning ichki muqimliqning salmiqi tashqi mudapi'edin üstün turidu. Chünki nöwettiki xelq'ara weziyette xitayning tashqi jehettin hujumgha uchrash éhtimalliqi nahayiti töwen, lékin ichki muqimliqning kontroldin chiqip xitay hakimiyitini ghulitish éhtimalliqi intayin yuqiri. Xitayning ichki muqimliqqa serp qilghan xamchoti tashqi mudapi'e xamchotidin nechche hesse köp boluwatidu. Sherqi türkistandiki basturush, irqi qirghinchiliq we yighiwélish lagérliri mesilisige kelsek xitay hökümitining Uyghurlargha qarita bu qeder radikalliq siyasetlerni qollan'ghanliqi alliqachan xitay hökümitining Uyghurlarning mewjutluqini dölet bixeterliki tehditi dep békitkenlikini körsitidu. Bu xil ehwal astida xitay bu tehditni közdin yoqitish üchün herqandaq radikal wasitiliri qollinishtin bash tartmaydu".

Közetküchlerning qarishiche türkiye we gherb otturisidiki en'eniwi ittipaq künséri ajizlishiwatqan, xitaygha bolghan iqtisadiy béqinish we siyasiy yéqinlishish künséri küchiyiwatqan bügünkidek mezgilde türkiyede xitay heqqide ilmiy we obyéktip tetqiqatlarning küchiyishi türkiyening xitaygha qarshi toghra siyasiy istratégiye ishlep chiqirishigha paydiliq iken. Proféssor doktor fikret birdishli ependim türkiyening xitay bilen bolghan munasiwitini shekillendürüshte éhtiyajliq siyasiy istratégiye heqqide toxtilip mundaq dédi: "Türkiyede xitaygha qarshi éghish bar. Bu éghish türkiyening en'eniwi tashqi siyasitide yéngi ittipaqdashlar izdesh meqsitini menbe qilghan. En'eniwi ittipaqdishi gherb dunyasi idi. Yéqinning yaqi gherb bilen bolghan munasiwitining yamanlishishigha egiship, özige yéngi bir yol sizishqa kirishti. Yéngi ittipaqdash izdesh meqsitide xitay bilen yaxshi munasiwet ornitishqa tirishti, pütün döletlerning bir biri bilen yéqin munasiwet ornitishqa tirishishi normal ehwal. Biraq türkiyening sherqi türkistan bilen bolghan tarixi munasiwiti we we u tupraqlarda yüz bériwatqan mesililer türkiyening xitay bilen bolghan munasiwetlirining yaxshilinishini tesleshtüridu. Uningdin bashqa türkiye xitaygha qarshi tashqi siyaset shekillendürüshte éhtiyaji bolghan nezeriyewi qurulmida yitersiz".

Xitayning türkiyediki siyasiy teshwiqatlirining kölimining kéngiyishi we ilmiy tetqiqat organlirigha bolghan bésimining küchiyishige egiship, xitay bilen munasiwetlik tetqiqatlarning xitayning siyasiy teshwiqatining kölenggisi astida qiliwatqanliqi heqqidiki munaziriler ulghaymaqta. Közetküchiler xitayning siyasiy teshwiqati bilen obyéktip ilmiy tetqiqatni perqlendürüshning muhimliqini tekitlesh bilen birge, xitay heqqidiki matériyal menbesining gherb menbelirigila tayinip qalmasliqi kéreklikinimu eskertmekte. Bu heqte pikirini otturigha qoyghan memet toxti ependim mundaq dédi: "Türkiyening xitay heqqidiki tonushini téxiche shekillinish basquchida déyishke bolidu. Xitay-türkiye munasiwetlirining yéqinlishishi we xitayning xelq'aradiki nopuzining éshishigha égiship türkiye ilim saheside xitaygha qarita qiziqish peyda bolushqa bashlidi. Bu jehettin tetqiqat ilip baridighanlarning sani kündin kün'ge éshiwatidu. Biraq tetqiqat netijiliri yüzekiliktin we xataliqtin xali emes. Türkiye ilim sahesining xitay heqqidiki tönishi asasen gherb menbelirini asas qilip kelgen. Türkiyede mexsus xitayni tetqiqat qilidighan xitayning medeniyitini, tarixini we tilini bilidighan tetqiqatchilar qoshuni yoq déyerlik. Xitay heqqidiki yüzeki matériyallarning köpinchisi gherb tetqiqatchilirining tetqiqati we eserliridin kelgen. Yéqinqi waqitlarda türkiyede xitaygha bérip anche munche xitay tili öginip kélidighan yaki xitayning teshwiqat tipidiki matériyallirini menbe qilip ishlitidighan ehwallar otturigha chiqiwatidu. Xitayni chüshinish üchün xitayning tarixini, tilini bilish, birinchi qol menbelerdin érishken uchurlardin paydilinish we siyasiy teshwiqat bilen mahiyetni perqlendüreleydighan iqtidargha ige bolush kérek. Yéterlik xizmet ishlenmigenliki we türkiyening ilmiy iqtidari bu jehette yitersiz bolghanliqi üchün ilmiy we siyasiy jehette xitaygha bolghan tonush yüzekiliktin we xataliqtin xaliy bolalmay kéliwatidu. Türkiyede xitayni heqiqiy birinchi qol menbedin chüshendüridighan, tetqiqat qilidighan, türk xelqini, siyasiy we ilmiy sahesini bu jehette toghra chüshenchige ige qilidighan eserlerning otturigha chiqishining ehmiyiti chong".

Ziyaritimiz dawamida proféssor fikret birdishli ependim memet toxti atawullaning "Xitay bixeterlik siyasetliri we yershariwiy riqabet istratégiyeliri" namliq kitabi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay bilen munasiwetlik ilmiy xizmetler türkiyede intayin cheklik. Xitayni yaxshi tonumaymiz. Türkiyediki xitay heqqidiki chüshenche gherb tilidin terjime qilin'ghan menbelerge tayinidu. Mezkur kitab xitay tili matériyalliridin paydilinip yézilghan bolup, xitayni téshidin emes, ichidin tonushimizgha we tüzitishimizge imkaniyet hazirlap béridu. Men bu kitabta xitay téximu toghra yorutulghan, téximu konkrét analiz qilin'ghan dep oylaymen. Mezkur kitabni diqqet tartidighan we oqushqa erziydighan kitab dep qaraymen".

Mutexessisler türkiyening xitay siyasitining éniqsizliqini türkiyening xitayni yaxshi tonumasliqi we xitay wekillik qiliwatqan mustebit hakimiyetning siyasiy meqsitini idrak qilishta chebdes bolalmasliqi bilen munasiwetlik dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet