Доктор мәмтимин әланиң "уйғур қәтлиами" намлиқ китаби нәширдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2021-01-27
Share
Доктор мәмтимин әланиң Пәлсәпә пәнлири доктори мәмтимин әла.
Social Media

Йиқинда пәлсәпә пәнлири доктори мәмтимин әланиң "уйғур қәтлиами-писихологийәлик нәзәр" намлиқ китаби тәклимакан уйғур нәширияти тәрипидин истанбулда нәшир қилинди. Бу мәмтимин әланиң уйғурлар дуч келиватқан сиясий вә иҗтимаий паҗиәни писихологийәлик нуқтинәзәр арқилиқ анализ қилған иккинҗи китаби болуп, апторниң буниңдин бурун шәрқий түркистан һөрийәт нәширяти тәрипидин "уйғурлар писхологийәлик урушта" намлиқ китаби нәшир қилинған.

Uyghur-Qetliami-Memtimin-Ela.jpg
Доктор мәмтимин әланиң истанбулда нәшр қилин "уйғур қәтлиами - писихологийәлик нәзәр" намлиқ китабиниң муқависи. 2021-Йили январ. Истанбул, түркийә.

Биз бу мунасивәт билән тонулған уйғур зиялийси доктор мәмтимин әла вә қутадғубилик иниститутниң мудири доктор абләт сәмәт әпәндиләр билән сөһбәт илип бардуқ.

Доктор мәмтимин әла "йиқинда нәшир қилинған ‹уйғур қәтлиами' дегән китабиңизни илгирики ‹уйғурлар писхологийәлик урушта' дегән китабиңизниң давами дейишкә боламду?" дегән соалимизға җавап бирип, мундақ деди: "һәм давами дейишкә болиду, һәм давами дейишкә болмайду. Бундақ қарму-қарши җавап биришимниң сәвәби ‹уйғурлар писихологийилик урушта' дегән китабим көз алдимизда йүз бериши шу қәдәр муқәрәрләшкән қәтлиамни алдин көрүштә мәғлуп болушқа қарита гунаһ туйғусида йезилған, шуниң билән бир вақитта реаллиқимздики кирзисқа қарита җиддий инкас қайтурушниң зөрүрийитини тониған бир китап дийишкә болиду. Нөвәттики китабим болса өзиниң қурулмиси, мәзмун вә башқа учурлар җәһәттин елип ейтқанда, өз алдиға мустәқил туралайдиған бир китап. Асаслиқ китабниң йәтмәкчи болған нишани уйғурларниң нөвәттики писихик кирзисини интайин җиддий тәтқиқат темиси сүпитидә тутуш вә шу арқилиқ уйғурларға өзиниң бешидин кәчүриватқан қорқунчлуқ тәҗирибиләрниң немидин дерәк беридиғанлиқини көрситип бериш вә уларниң диққитини өзиниң роһийиға җиддий қаритишқа тиришиштур. "

Қутадғубилик институтиниң мудири абләт сәмәт әпәндим "уйғур қәтлиами" намлиқ китап һәққидә тохтилип, мундақ диди: "мәмтимин әла әпәндим ‹уйғурлар писихологийәлик урушта' намлиқ китаби билән уйғурларни өз роһийәт дунясини адиллиқ билән иниқ тонушқа чақирған иди. Уйғур җәмийитиниң һәр бир әзасини, аилисини, җәмийитини өзлири билән биллә елип келиватқан писихик илләтлиридин қутулушқа үндигән һәм қутулуш йоллирини көрсәткәниди. Бу йил нәширдин чиққан ‹уйғур қәтлиами-писихологийәлик нәзәр'намлиқ иккинчи китаби пәқәт уйғур тәтқиқатчилириниң арисидила әмәс бәлки хәлқарада тунҗи болуп уйғурларниң зораван күч тәрипидин мәһкум қилинған қайта тәрбийәләш төмүр қәпәслиридә пәқәт җисмила әмәс, роһи җәһәттинму рәһимсизләрчә қирғин қилиниватқанлиқини көрситип бәрди. Бу китабта бу қәтлиамниң килип чиқиш җәряни, йолға қоюлуши вә келип чиққан ақивәтләрниң тәсиридә өзимиз, аилимиз вә җәмийитимиздә тарқалған писихологийилик бузулуш, вәйран болуш, пүтүнләй набут болуштәк қорқунчлуқ ақивәтләрни кәлтүрүп чиқириватқан писхик кесәллик түрлирини тонутуш, униң алдини илиш вә қутулуш чарилирини тәтқиқ қилған."

Мәмтимин әла әпәндим сөһбитимиз давамида "китабиңизда уйғур қәтлиамини писихик нуқтидин көзитиштики асаслиқ муддиайиңиз немә?" дегән соалимизға җавап бирип мундақ деди: "қисқичә қилип ейтқанда, биринчиси, һәммимизгә мәлум болғинидәк хитайниң уйғурларни нәччә он йилдин бири тәқип астиға елиши вә уйғурларни үнүмлүк контрол қилип келишидики асаслиқ усуллириниң бирси писихологийәлик уруш тактикиллирини мувәппиқийәтлик һалда қолланғанлиқидиндур. Мушу қетимлиқ қәтлиамдин, уйғурларниң писихик җәһәттин контрол қилинишқа қарита әң ахирқи вә әң қорқунчлуқ вариянтини көриватимиз. Хитайларниң уйғурларға қаратқан писихологийәлик урушини чүшиниш үчүн писихологийәгә мураҗиәт қилишимиз кирәк. Метод писхологийәлик болғанлиқи үчүн униңға болған әкс инкас қайтурушимизниң асаслиқ методиму чоқум писихологийилик болиши кирәк. Иккинчиси, биз қәтлиам сәвәблик вәтән ичи-сиртидики һәммимиз еғир роһи бөһранни бешимиздин өткүзүватимиз. Бәзилиримиз бу бөһранда тунҗиқиватимиз, бәзилиримиз өзимизни қутқузуш билән чәкләнгән шәкилдә қирғаққа чиқишқа интиливатимиз. Йәнә бәзилиримиз немә иш қилишни билмәйватимиз. Мушундақ әһвал астида алди билән бизниң қилмақчи болғинимиз бу писихик бөһранниң аламәтлири вә мәзмунлирини чүшиништур. Мушу җәһәттин илип ийитқанда, биз шәхсий нуқтидин вә коллектип җәһәттин өзимизни қутқузишимиз кирәк. Шәхсий җәһәттин қутқузуш коллектип җәһәттин қутқузуш дегәнлик әмәс. "

Хитай һөкимитиниң уйғурларға қаратқан етник қирғинчилиқ сиясәтлириниң тәсиридә һалсириған уйғур җәмийити һәрхил сиясий вә иҗтимаий паҗиәләр билән тиркәшмәктә. Көзәткүчиләрниң қаришичә, парчиланған аилиләр, сиясий тәһдит, хәвипсизлик туйғуси вә кимликсизлик қатарлиқ иҗтимаий вә сиясий кирзислар уйғур җәмийитиниң иҗтимаий писихикисида ғайәт зор бөһран пәйда қилмақта икән.

Доктор мәмтимин әла уйғур җәмийити дуч келиватқан сиясий вә иҗтимаий киризисниң уйғур җәмийитиниң кәлгүсигә болған тәсири вә уйғурларниң иҗтимаий писихикисидики инкаси һәққидә тохтилип, мундақ деди:

" кәлгүсимиз қараңғулуққа толған. Уйғурлар бир коллектип болуш сүпити билән қарму-қаршилиққа толған бир дуняда яшаватиду. Икки кәлимә билән йиғип ейтқанда, тиркишиш билән ваз кичиш. Нурғунлиған уйғурлар мушу вақитниң өзидә икки хил инкас қайтуриватимиз. Йәни тиркишиш вә ваз кичиш. Әгәр тиркишишни таллисақ, буниң ғайәт зор бәдили бар. Бирақ ахирида бизниң сақлинип қилишимизда муһим орунда туриду. Ваз кичиш вә бәдәл төләшни халимаслиқни таллисақ, биз сақ қалимиз, бирақ милләт сүпитидә сақ қилалмаслиқимиз мумкин. Мушу хил әһвал нурғунлиған уйғурларни барғансери мушу икки таллашниң бирини таллашқа мәҗбурлаватиду. Биз алдимизда нурғунлиған уйғурларниң тиркишиштин ваз кечип, аста-аста бу иштин өзини елип қачидиған, йүз бериватқан ишларни нормаллаштуралайдиған вә бу ишларни шәхсийәтчиликигә елип, бешини ичигә тиқип көрмәскә салалайдиған бир хил йүзлинишни көриватимиз. Бу интайин хәтәрлик вә әхлақи җәһәттин интайин нумуслуқ бир таллаш. Бу бизниң кәлгүсимизгә ғайәт зор қара сайә ташлап туриду. Китабимда мушу мәсилини, йәни уйғурларниң мәвҗутлиқиға хирис шәкилләндүридиған, интайин қаттиқ, келиштүргүчи болмайдиған, кәлгүсимиздики пүткүл таллашлиримизни мәнбәләйдиған икки хил таллаш анализ қилиниду. Китабханлар китабни оқуған чиғида өзлиригә мунасип кәлгән җавапни алалайду, дәп қараймән."

Хитай һөкүмити тәрипидин етник қирғинчилиқта учраватқан уйғурларниң пәқәт сиясий җәһәттинла әмәс, мәдәнийәт вә иҗтимаий җәһәттинму чоңқур зәхмигә учраватқанлиқи мутәхәссисләр тәрипидин давамлиқ оттуриға қоюлуп кәлмәктә. Бирақ сиясий кирзис сәвәплик йүз бәргән уйғур җәмийитидики паҗиәләрниң илмий вә кәспи нуқтидин тәтқиқ қилиниши интайин йетәрсиз дәп қаралмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт