Abdullah gülning ziyariti mezgilide gu'angdungdiki weqening yüz bérishi tasadipiyliqmu ?

Türkiye prézidénti abdullah gülning xitayda élip barghan resmiy ziyaritide ürümchinimu ziyaret qilishi Uyghur diyarida belgilik tesir qozghighan, bolupmu uning ziyaritining gu'angdungda Uyghurlarni urush, öltürüsh weqesi yüz bergen mushundaq bir peytke toghra kélishi Uyghur diyaridiki tordashlarda perqliq inkaslarni peyda qildi.
Muxbirimiz irade
2009.06.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Abdulla-gul-Guangdong-qirghini1-305 Bu süret, video.sohu.com Din élinghan, bir uyghur qiz ishchining undin artuq xitay ishchiliri teripidin rehimsizlerche kalteklinip, éghir zeximlinip, ölük halette yatqan körünüshi, we,AFP din élinghan, abdulla gulning ziyaritini qobul qiliwatqan xu jintawning süriti.
Photo: RFA

Türkiye prézidénti abdullah gülning xitay ziyariti jeryanidiki eng axirqi ziyaret békiti ürümchi idi. Uning bu ziyariti hem türkiye, hem shundaqla Uyghurlar üchün muhim ehmiyetke ige idi. Türkiye üchün, abdullah gül, Uyghur diyarigha ziyaretke barghan tunji prézidént bolsa, Uyghurlar üchünmu Uyghur diyarigha ziyaretke kelgen tunji türk prézidént bolushi alahide ehmiyetke ige idi.

28 ‏- Iyun küni ürümchige yétip kelgen abdullah gül 29 - iyun küni Uyghur diyaridiki noqtiliq aliy mektep bolghan shinjang uniwérsitétida nutuq sözligen bolup, abdullah gül shinjang uniwérsitétining yighin zalini liq toldurghan akadimiklerge we uniwérsitét oqughuchilirigha qilghan nutqini "shinjangda siler  bilen bille bolghanliqimdin zor bext hés qilmaqtimen" dep bashlighan. U nutqida : "bizmu 1500 yil awwal bu rayonlarda yashighan, öz - ara xulum - qoshna we uruq - tughqan bolghan iduq. Biz kéyin gherbke köchüp kettuq. Emma bizning dostluq we yaxshi munasiwetlirimiz oxshashla dawam qiliwatidu " dégen.

Türkiye prézidénti abdullah gül shinjang uniwérsitétida qilghan nutqida yene, Uyghurlar rolining türkiye - xitay munasiwetliride intayin muhim ehmiyetke ige ikenlikini tekitlep mundaq dégen: "Uyghurlar xitay bilen bolghan dostluq munasiwitimizde köwrüklük rol oynawatidu. Bu ikki dölet munasiwetlirining téximu algha bésishi üchün hesse qoshidu. Tarixta xitay bilen türkiyini öz - ara tutashturghan yollarning birsimu mana bu yipek yoli idi, biz tarixi yipek yolini tömür yolliri arqiliq qaytidin güllendürüp chiqimiz. Türkiyilik karxanichilarningmu bu rayon'gha bolghan qiziqishi kücheymekte."

Shinjang uniwérsitétida qilghan sözidin kéyin abdullah gülge pexri proféssorluq unwani bérilgen bolup, u bu unwanni shinjang uniwérsitétidin élishning özi üchün tolimu zor bir ehmiyetke ige ikenlikini bayan qilghan.

Abdullah gülning bu ziyariti türkiyidiki metbu'atlardimu keng yer alghan bolup, türkiyidiki metbu'atlardimu bu heqtiki türlük inkaslargha yer bérilgen.

Eskertish:   bu sin - alghu filimi Youtube.com Din élin'ghan. Neshiryat hoquqi Youtube.com Ning. Mezmuni we körünüshlerning tepsilatigha RFA ning mes'uliyiti yoq.

Bu heqtiki xewerlerge öz köz qarishini bayan qilghan bezi oqurmenler: abdullah gül, yene bir zor ishtin birni qildi, u qérindashlirimiz yashaydighan Uyghur diyarigha bérip,  bizning salamlirimizni u yerge yetküzdi, dégen. Yene bir oqurmen bolsa, abdullah gülning bu ziyaritining yéngi bir bashlan'ghuch ikenlikini, buning qérindash xelq bilen bolghan munasiwetlerde yéngi bir qedem bolidighanliqini ipade qilghan.
 
Türkiyide chiqidighan zaman gézitide bu ziyaret heqqide mundaq xewer bérilgen: türkiye jumhur re'i'isi abdullah gülning xitay ziyaritining teyyarliq xizmetliri bundin bir qanche ay burun bashlan'ghan idi. Xitay hökümiti abdullah gülge paytext béyjingda ziyarette bolush bilen birlikte qedim kona paytext shi'enni we Uyghur türkliri yashaydighan rayon bolghan shinjang Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchini ziyaret qilish teklipini yollidi. Bu teklip xitay hökümitining türkiye hökümitige bu mesilide özlirige ishinidighanliqini bildürüshni meqset qilidu, dep qaralmaqta.

Gerche türkiyide chiqiwatqan gézitlerde xitayning türkiye prézidéntiqa Uyghur diyarigha bérishni teklip qilishigha yuqiriqidek baha bérilgen bolsimu, emma del prézidént gülning xitayda ziyarette boluwatqan mezgilliride, gu'angdungda Uyghur ishchilarni urush, öltürüsh weqesining yüz bergenliki kishilerni qattiq ghezepke we oygha saldi.

Uyghur tor betliridimu bu heqte inkaslar yézilghan bolup, bu inkaslarning biride:" qeshqer, xoten'ge kélip heqiqiy ehwalni körmise, shinjangni körgendek bolmaydu, ürümchide daqa - dumbaq chélip, naxsha  -  ussul bilen yolgha sélip qoysa, 'Uyghur qérindashlirimiz ajayip yaxshi yashawétiptu,' depla kétip qalidu " diyilgen.

Yene bir inkasta tordash gu'angdungdiki weqelerni neqil keltürüp:" gu'angdungda qérindashlirimizning öltürülgenlikini oylisam hejep ichim échishiwatidu, abdullah gülning buningdin xewiri bolghanmidu, xewiri bolghan bolsa, biz qérindashlirini öltürüwatqan xitaylargha külüp yene ziyaritini dawam qilar bolghiymidi" dégen. Yene nurghun inkaslarda Uyghurlarning gu'angdungdiki weqelerge qattiq ökün'genliki we meyli qeyerning bashliqi kelse kelsun, Uyghurlargha yardem qilalmaydighanliqi ipade qilin'ghan.

Chet'ellerdiki Uyghurlar bu weqege nisbeten intayin ghezepliniwatqan bolup, ular " Uyghurlar özlirige eng yéqin köridighan, tughqan - qérindishi türkiye prézidéntining Uyghur diyarigha élip barghan ziyariti jeryanida bundaq weqening yüz bérishining tasadipiyliq emeslikini déyishmekte.

Bu heqte istanbul ma'arip we hemkarliq jem'iyiti bashliqi hidayitullah hajim öz köz qarishini bayan qildi. U yene, özlirining bir namayish qilishni pilanlawatqanliqini ipade qildi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.



Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.