Көзәткүчиләр: биңтуән уйғур хәлқиниң мәвҗутлуқиға әң чоң тәһдит

Уйғур елигә җайлаштурулған биңтуәнниң уйғур елиниң мунбәт җайлирини игиләп, бара-бара кеңийиватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.
Мухбиримиз җүмә
2011.06.29
bingtuan-kochmen-305.jpg 1950-Йили қәшқәргә көчүп киргән һәрбий көчмәнләр.
/chuckkraus.wordpress.com

Бу һәқтә пикир баян қилған көзәткүчиләр биңтуәнниң уйғур хәлқиниң мәвҗутлуқиға әң чоң тәһдит икәнликни, уйғурларниң буниң үчүн тәдбир қоллиниши зөрүрлүкини илгири сүрди.

Хитай ишләпчиқириш қурулуш армийиси йәни биңтуән 1954-йили қурулғандин буян үзлүксиз кеңийип, нөвәттә омумий нопуси 3 милйонға йеқинлашқан чоң гәвдигә айланған.

Хитай һөкүмәт даирилири тарқатқан санлиқ мәлуматларға қариғанда, биңтуәнниң һазирқи нопуси 2 милйон 542 миң болуп, омумий нопус җәһәттә ташқи моңғул, кувәйт вә ямайка қатарлиқ дөләтләргә йетишип қалған болса, латвийә, қатар, бәһрәйин вә намибийә қатарлиқ дөләтләрдин ешип кәткән.

Нөвәттә дуняда 224 мустәқил дөләт бар болуп, әгәр биңтуән мустәқил дөләт дәп қарилип, нопус көплүки бойичә рәткә тизилса дуняда 141-чоң дөләт қатариға тизилидикән.

Бу һәқтә тохталған лавгәй фонди җәмийитиниң қурғучиси хәрий ву уйғурларниң биңтуән мәсилисигә таза диққәт қилмайватқанлиқини көрсәтти.
У мундақ деди: мәсилиниң биринчи биңтуән. Иккинчиси ядро синақлири. Силәр буниңға диққәт қилмайватисиләр. Бу бәк еғир вә җиддий мәсилә. Биңтуәндә бәлким икки милйондин артуқ нопус болуши мумкин. Хитай биңтуәндин пайдилинип шинҗаңни контрол қилмақчи.

Илгири биңтуән игидарчилиқидики шихәнзә университетида оқутқучилиқ қилған елшат һәсән әпәндиму биңтуәнниң уйғурларниң мәвҗутлуқиға зор тәһдит икәнликини илгири сүрди.

Хәрий ву әпәндиму биңтуәнниң орни җәһәттә елшат әпәндигә охшаш нуқтиларни оттуриға қойди вә уйғур елидә уйғурларниң һоқуқсиз икәнликини билдүрди.

Хәрий ву: биңтуән үрүмчи вә башқа муһим шәһәрләрниң һәммисини игиләп болди. Силәр уйғурлар пәқәт җәнубқила қапсилип қалдиңлар. Силәрниң иқтисадий игиликиңларму күчлүк әмәс, һоқуқуңларму йоқ. Әгәр биңтуән елип чиқип кетилсә, силәр мустәқиллиқ һәққидә гәп ачалайсиләр вә әркинликкә еришисиләр дейәлмәймән.

Ундақта әһвал шундақ икән бу мәсилини қандақ һәл қилиш керәк? бу һәқтә мәйли хәрий ву вә мәйли елшат һәсәнләр болсун уйғурларниң буниңға қариши күрәш қилиши керәкликини билдүрди.

Хәрий ву мундақ деди: алди билән коммунистларни мәғлуп қилиш керәк. Уйғурлар чоқум бу мениң вәтиним, бу мениң хәлқим бу мениң диним дәп оттуриға чиқиши керәк. Униңдин башқа америка, франсийә, әнглийә вә һәтта башқа хәнзулар биләнму һәмкарлишишиш керәк.

Бу һәқтә елшат һәсәнниң пикриму хәрий ву билән охшаш болсиму, елшат һәсән мәйли қануний йол болсун вә мәйли башқа васитиләр болсун уйғурларниң буниңға қариши чоқум һәрикәт қилиши лазимлиқини билдүрди.

Биңтуән қурулуп һазирғичә 6 шәһәр қурған болуп, буларниң иккиси 2002-йили җәнубий уйғур елигә қурулған арал вә тумшуқ шәһәрлиридур.
Хитай елан қилған санлиқ мәлуматқа қариғанда, уйғур елидики нопус зичлиқи һәр 13 квадрат километир бир дин тоғра кәлсә, уюр елигә җайлашқан биңтуәндә нопус һәр 34 квадрат километирға бир дин тоғра келидикән.

Илгири бу һәқтә пикир баян қилған бәзи мутәхәссисләр биңтуәнни “империйә ичидики мустәқил империйә” дәп сүрәтлигән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.