Әркинлик сарийи пакистанниң уйғурларни хитайға өткүзүп бәргәнликини тәнқид қилди

Пакистан һөкүмити йеқинда түркистан ислам һәрикитиниң әзалири, дәп қарилиған бир түркүм уйғурларни тутқун қилип, уларни хитайға өткүзүп бәргән иди. Бу вәқә чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниң шиддәтлик тәнқидигә учриған.
Мухбиримиз әркин
2009-05-07
Share
FreedomHouseLogo-305 Сүрәт, әркинлик сарийиниң логоси.
www.freedomhouse.org Дин елинди.

Мәркизи америка пайтәхти вашингтондики хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилати ‏ - әркинлик сарийи пәйшәнбә күни баянат елан қилип, пакистан даирилириниң йеқинда мәзкур дөләттики бир гуруппа уйғур сәргәрданлирини хитайға өткүзүп бәргәнликини, буниң билән исламабад даирилириниң хәлқара қанунларни аяғ асти қилғанлиқини әйиблиди.

Баянатта "бу дело хитайниң райондики тәсир даириси күчийиватқанлиқиниң шундақла уйғурларниң мәмликәт ичи вә сиртида қанчилик асан зәрбигә учрайдиғанлиқиниң рошән ипадиси" дейилгән.

Әркинлик сарийиниң мәзкур баянатни елан қилған мәзгили пакистан президенти зәрдари америкини зиярәт қилип, президент обама вә афғанистан президенти һамид карзай билән талибанларниң тәһдитигә қарши һәмкарлиқни күчәйтиш тоғрисида сөһбәт елип бериватқан мәзгили иди.

Мәзкур баянат пакистанниң бу йил 3 ‏ - айда 9 нәпәр уйғур мусапирни " түркистан ислам партийисиниң әзаси" дәп қарилап, хитайға өткүзүп бәргәнлик вәқәсигә тунҗи қетим бир хәлқара тәшкилатниң инкас қайтуруши, исламабадниң хәлқара қанунларни аяғ асти қилиш блән әйиблиниши болуп һесаблиниду.

Әркинлик сарийи баянатта, хәлқара қанунниң һәр қандақ шәхсни кишилик бихәтәрлики капаләткә игә болмиған дөләтләргә өткүзүп беришни чәкләйдиғанлиқини әскәртип, "хитай даим террорлуқ вә бөлгүнчилик вәһимисини қоллинип, коммунистик һакимийәткә тинч вастилар билән қарши турғучи уйғурларни қолға алмақта, тән җазаси бәрмәктә вә өлүм җазасиға һөкүм қилмақта," дәп тәкитлигән.

Баянатта әркинлик сарийиниң иҗраийә мудири җенифер виндсорниң мундақ дегәнликини баян қилди": әркинлик сарийи пакистан вә башқа дөләтләрни хитайниң террор һәққидики асассиз давриңини рәт қилип, хәлқара қанунларға асасән уйғурларни қоғдашқа чақириду."

Әркин сарийи кишилик һоқуқ программисиниң юқири дәриҗилик хадими алән борк радиомизға бәргән мәзкур вәқә һәққидики баянатида пакистан даирилирини әйиблиди. Бу вәқәниң өзлиридә паракәнчидилик пәйда қилғанлиқини билдүрди. У "биз өзимизни наһайити паракәндичилик ичидә һес қиливатимиз. Адаләтсиз муамилигә учраш еһтимали болған бу шәхсләрни қайтуруш, қаидигә асасән рәт қилиниши керәк иди. Лекин пакистан бу мәсилидә наһайити әски иш қилди. Биз пакистанниңла әмәс, бәлки уйғурлар мусапир болуп яшайдиған хитайға қошна әлләрниң буниңға охшаш һәрикәтлиригә диққәт қилимиз" дәйду.

Хитай 2001 ‏ - йили русийә вә оттура асиядики дөләтләр билән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини қуруп, бу дөләтләрни мәзкур әлләрдә яшайдиған уйғур мусапирлирини хитайға өткүзүп беришкә риғбәтләндүрүп кәлгән. Пакистан болса шаңхәй гуруһиниң рәсмий әзаси әмәс, лекин мәзкур тәшкилатниң көзәткүчи әзаси иди.

Пакистан илгири хитайға өткүзүп бәргән уйғурларниң еғир җазаланғанлиқиға даир мисаллар бар. Хитай һөкүмити етивәткән вә муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилған уйғур мусапирлардин исмайил сәмәт вә муһәммәт тохтилар пакистан хитайға өткүзүп бәргән кишиләр иди.

Әркинлик сарийиниң иҗраийә мудири җенифер виндсор әркинлик сарийиниң баянатидики сөзидә "пакистанниң уйғурларни өткүзүп бериш вәқәси хитайниң райондики күчи зорийиватқанлиқиниң, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини миллий вә диний аз санлиқларни бастуруш йолида устилиқ билән қоллиниватқанлиқиниң испати," дегән.

Әркинлик сарийидики алән борк ханим болса, хитайниң террорлуққа қарши туруш күриши уйғурларни зор хәтәр астида қалдурғанлиқини әскәртти. У мундақ дәйду": террорлуқ һәмкарлиқи сүйиистималға айлинип қалғандәк қилиду. Хитайниң террорлуқ һәрикәтләргә бәргән тәдбири наһайити иластикилиқ болуп, бу нурғун кишиләрни хәвп хәтәр астида қойғандәк, болупму уйғурларни хитайниң террорлуққа қарши туруш һәрикитиниң нишаниға айландуруп қойғандәк қилиду."

Пакистан яки хитай һөкүмити һазирға қәдәр хитайға өткүзүп берилгән 9 нәпәр уйғурниң исми вә уларниң һазир қәйәрдә тутуп турулуватқанлиқиға даир тәпсилий учурларни ашкарилап бақмиди. Әркинлик сарийи йеқинда елан қилған бир доклатида 2008 ‏ - йили хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруши җиддийләшкәнликини, тутуп туруш җәрянидики кишини гуманға салидиған өлүм - йитим, тән җазаси, өлүм җазаси вә қолға елиш вәқәлириниң пүтүн бир йил җәрянида үзлүксиз йүз берип турғанлиқини тәкитлигән иди.

Әркинлик сарийидики алән борк ханим, хәлқара органларниң хитайға қайтурулған мәһбусларни сүрүштүрүш, улар билән көрүшүш мумкинчилики қийин бир мәсилә болуп қеливатқанлиқини билдүрди. У " хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә чәтәл һөкүмәтлириниң хитайға қайтуруп берилгән бу уйғурлар билән учришиш мумкинчилики бардәк қилмайду. Бу кишиләр билән учришип, қанун рәсмийәтләрни көзитишни тәләп қилиш америка шундақла гәпниң тоғрисини ейтқанда, пакистан үчүн муһим дәп қарилиши керәк иди. Лекин мән ишларниң бундақ болидиғанлиқиға гуман билән қараймән" дәп көрсәтти.

Пакистан даирилириниң уйғурларни хитайға өткүзүп бериш вәқәси америкида гүәнтанамодики уйғурларни қандақ бир тәрәп қилиш тоғрисидики муназирә таза күчәйгән мәзгилдә йүз бәргән иди.

Әркинлик сарийиниң иҗраийә мудири җәнифер виндсор баянаттики сөзидә гүәнтанамодики уйғурларни қоғдаш керәкликини тәкитлигән болуп, у "америкиниң иҗабий өлгә яритип, америка бихәтәрликигә тәһдит салмайду, дәп қаралған бу кишиләрни қоғдиши, уларни америка вә җазаға учримайдиған башқа дөләтләргә орунлаштуруши наһайити муһим" дегән.

Борк ханим бу тоғрисида мундақ дәйду": америка бу уйғурларниң америка бихәтәрликигә тәһдит салмайдиғанлиқини бекитти. Америкиға бу кишиләргә ярдәм қилип, уларни қобул қилиш қийин кәлмәктә. Башқа дөләтләр болса мәсилә әмәс, лекин америка уларниң бир қисимини қобул қилишни халимайватиду. Мениңчә уларни қобул қилиш ақ сарай қәтий турғандила андин мумкин болса керәк."

Пәйшәнбә күни америка дөләт мәҗлисидики әзалар президент обаманиң гүәнтанамодики тутқунларни америкиға орунлаштуруш пилани үстидә муназирә елип барди. Дөләт мәҗлисидики бәзи җумһурийәтчи әзалар тутқунларни америкиға орунлаштурушни қийинлаштуруш мәзмунидики бир қанун тәклип лайиһиси тәйярлиған.

Хитай ташқий ишлар министирлиқи пакистан даирилириниң уйғурларни хитайға өткүзүп бериш қарарини қарши алидиғанлиқини билдүргән иди. Лекин пакистандики затлар пакистанниң сәрһат районида паалийәт елип бериватқанлиқини илгири сүргән "түркистан ислам партийиси" намидики тәшкилат торда баянат елан қилип, пакистан хитайға өткүзүп бәргән уйғурларниң мәзкур партийә билән алақиси барлиқини рәт қилған иди.

Түркистан ислам партийисиниң баянатчиси абдулла мәхсуд " тутқунларниң лоһор қатарлиқ җайларда иш ‏ - оқәт қиливатқан мәзкур партийә билән мунасивәтсиз түркистанлиқлар" икәнликини илгири сүргән.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт