Хитай өлкилиридики иҗтимаий зиддийәтләр һәм уйғур елидики миллий зиддийәтләр

15-Сентәбир күни хитайниң бейҗиңдики “хәлқара шәһәр тәрәққият тәтқиқати” дәп аталған бир оргини, “җуңгода зор иҗтимаий вәқәләрниң йүз беришигә сәвәб болидиған 9 зиддийәт” намлиқ тәкшүрүш доклатини елан қилди.
Мухбиримиз меһрибан
2011.09.16
ilshat-hesen-namayish-305.jpg Америкидики уйғур паалийәтчиси илшат һәсән әпәнди. 2011-Йили 2-май.
RFA

Ғәрб мәтбуатлирида йеқинқи йиллардин буян хитайда иқтисадий тәрәққиятниң йүксилишигә әгишип, барғанчә өткүрлишиватқан иҗтимаий зиддийәтләрни һәл қилиш мәсилиси хитай һөкүмитигә бесим елип кәлгәнлики һәққидики мәлуматлар көпәймәктә.

Әнглийә б б с агентлиқиниң 16-сентәбирдики хәвиридин мәлум болушичә, хитайниң “хәлқара шәһәр тәрәққият тәтқиқати” тәрипидин елан қилинған, “җуңгода зор иҗтимаий вәқәләрниң йүз беришигә сәвәб болидиған 9 зиддийәт” намлиқ тәкшүрүш доклатида, хитай вәзийитидә зор иҗтимаий давалғуш кәлтүрүп чиқириш еһтимали болған иҗтимаий мәсилиләр оттуриға қоюлуп, хитай һөкүмәт даирилирини хәлқ ичидики наразилиқ мәсилилиригә сәл қаримаслиққа агаһландурған.

Доклатта хитайда зор иҗтимаий давалғуш пәйда қилиш еһтимали болған 9 мәсилә оттуриға қоюлуп, хитайдики йәр игиливелиш вәқәси, туралғу өйлири игиливелинған пуқраларниң наразилиқ мәсилиси, байлиқларниң игиливелиниш мәсилиси, түзүлмә ислаһати мәсилиси, пуқраларниң давалиништа қийинчилиққа учраш мәсилиси, ишқа орунлишиш мәсилиси, барғанчә начарлишиватқан муһит мәсилиси, қәрз мәсилиси һәм яқа юртлуқлар билән йәрликләр оттурисидики зиддийәт мәсилиси қатарлиқларниң әгәр мувапиқ һәл қилинмиса омумий хәлқниң наразилиқини қозғап, пүткүл хитайниң муқимлиқиға тәсир йәткүзидиған зор иҗтимаий мәсилигә айлиниши мумкинлики оттуриға қоюлған.

Чәтәлләрдики сиясий анализчилардин елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, бу доклат хитайдики иҗтимаий зиддийәтләрниң кәскинлишиватқанлиқиниң дәлиллири болуп, хитай һөкүмитиниң бу хил органлар арқилиқ хитай җәмийитини тәкшүрүши, нөвәттә өз һакимийитиниң мәвҗутлуқини сақлап қелишқа урунуватқанлиқиниң ипадиси дейишкә болидикән.

Елшат әпәнди өз мулаһизисидә хитай өлкилиридики мәсилиләр билән хитайдики уйғур қатарлиқ милләтләрниң наразилиқини қозғаватқан мәсилиләр оттурисида маһийәтлик пәрқ барлиқини билдүрүп, бу районлардики хәлқниң хитай һакимийитигә қарши наразилиқини қозғаватқан һалқилиқ мәсилә, таҗавузчи һакимийәт билән мустәмликә қилинған хәлқ оттурисидики өткүр зиддийәт икәнликини оттуриға қойди.

Б б с агентлиқида елан қилинған хитай вәзийити һәққидики тәһлилдә, хитайда йеқинқи йиллардин буян иқтисадий тәрәққиятни йүксәлдүрүшкә етибар берилгән болсиму, әмма хитай һөкүмити пуқралар райиға етибар бәрмигәнлики һәм хитайдики байлиқниң аз сандики мәнпәәтдар гуруһ қолиға мәркәзлишишигә чәклимә қоюлмиғанлиқи үчүн, хитай вәзийитидә муқимсизлиқ амиллири барғанчә күчийип, хитай коммунист һакимийитиниң ағдурулушиға сәвәб болидиған һәрикәтләрниң оттуриға чиққанлиқи әскәртилгән.

Елшат әпәнди болса, хитай өлкилиридә барғанчә күчийиватқан бу хил зиддийәтниң ахирқи һисапта, хитай коммунист һакимийитиниң ағдурулуп ташлинишида түрткилик рол ойнайдиғанлиқини тәкитләп, хитайниң муқәррәр һалда демократийилишиш йолиға меңишқа мәҗбур болидиғанлиқини, әгәр уйғурлар илгирики тарихи тәҗрибиләрни хуласиләп, пурсәттин пайдилиналиса, бу хил вәзийәтниң уйғурларниң өзиниң мустәқил һакимийитини қурушиға пурсәт яритип беридиғанлиқини илгири сүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.