'Xitay nezerge élinidighan dölet bolimen deydiken, choqum özidiki mesililerni hel qilishi kérek'

Amérika bilen xitay arisida kéyinki künlerde otturigha chiqiwatqan sürkilishler pütün dunyadiki közetküchilerning qattiq diqqet - étibarini qozghimaqta. Közetküchiler dunya iqtisadigha tesir körsitiwatqan bu ikki dölet munasiwetlirining kelgüsi we uning hel bolush yolliri üstide mulahizilerni élan qilmaqta.
Muxbirimiz irade
2010-02-22
Share
Urumqi-Guangdong-Qanliq-weqesi-305 2009- Yilidiki "shawguen weqesi" we "ürümchi weqesi" din körünüshler.
Youtube Din élinghan süretler.

Ularning qarishiche, bu ikki dölet xuddi bir - birige chemberches baghlan'ghan ikki düshmen'ge oxshaydu, xitay eger mesilini négizidin hel qilimen deydiken, choqum aldi bilen özidiki sewenliklerni tüzitishi kérek.

Amérika - xitay munasiwetliri yéqindin buyan arqa- arqidin otturigha chiqiwatqan mesililer sewebidin jiddiy bir sürkilish ichide turuwatqanda, barak obamaning dalay lamani aqsarayda qobul qilishi xitayni qattiq bi'aram qildi. Buning bilen xitay terep amérikigha qattiq naraziliqini ipadilidi.

Amérika bilen xitay arisidiki yükséliwatqan bu sürkilish pütün dunyaning qiziqishini qozghawatqan bolup, dunya iqtisadigha tesir körsitiwatqan ikki dölet arisidiki bu ziddiyetning qaysi nuqtigha baridighanliqi heqqide mulahize yürgüzmekte. Bu heqte türkiye xelq'ara istratégiye tetqiqat merkizining tetqiqatchisi jihan ughur ependi bir mulahize élan qilghan bolup, u maqaliside ikki dölet otturisida kéyinki waqitlarda chiqiwatqan ziddiyetlerning asasiy sewebini xitayning iran mesilisidiki pozitsiyisidin kélip chiqqanliqini ilgiri sürgen.

Uning bayan qilishiche, xitayning amérikining iran'gha émbargo qoyush telipidin özini tartip, iranning teripini élishida bir qanche seweb bar bolup,, bularning birinchisi, uning iran bilen bolghan énérgiye tijaritidur. Xitay énirgiyige bolghan éhtiyajining 51 pirsentini bashqa döletlerdin qamdaydighan bolup, iran xitayni énérgiye bilen teminleydighan 3 - chong dölet. Zoriyiwatqan iqtisadi, salghan mebleghliri we tashqi siyasitini énérgiye we xam eshya menbelirige ige bolushqa qaratqan xitaydek bir dölet üchün iran bilen bolghan munasiwiti tolimu muhim.

Ikkinchisi, xitayning néfit zapisi we néfit burghilash téxnikisi qatarliq saheler boyiche iran'gha 100 milyard dollar qimmitide meblegh sélish ish pilanliri bar bolup, bumu kelgüside xitaygha zor miqdarda payda élip kélidighan türlerning biri.

Üchinchisi, iran xitayning ottura sherq bilen yaxshi we uzun muddetlik dostluq munasiwetlirini tereqqiy qildurushqa yaraydighan muhim shériki. Hemmidin muhimi, amérika, yaponiye we türkiyining ottura asiyadiki tesirini azaytish üchün xitayning iranni qollaydighanliqimu közge körün'gen bir heqiqet. Iranning dawamliq amérikigha qarshi siyaset élip bérishi we ottura sherqtiki tesir küchi seweblik iran xitay üchün muhim orunda turmaqta.

Tetqiqatchi jihan ughur iranning énérgiyidin sirt yene ottura sherq we ottura asiya istratégiyisdimu muhim ehmiyetke ige ikenlikini, shunga xitayning amérika bilen iran arisida qéyin ehwalgha qalghanliqini bayan qilidu. Uning déyishiche, iran xitay üchün muhim bolghinidek, amérikimu xitay üchün intayin muhim. Yeni bu ikkisi xuddi bir - birige chemberches baghlan'ghan ikki düshmen'ge oxshaydu. Iran mesiliside xitayning iran'gha imbargo qoymay, mesilini diplomatik yol arqiliq hel qilishni ilgiri sürüp, iranning teripini élishi amérikining ghezipini keltürdi. Shunga amérika kéyinki künlerde nechche waqittin béri peshtaqqa ep qoyghan teywen'ge qoral sétish, xitay pulining qimmiti mesilisi, tibet rohaniy dahiysi dalay lama bilen körüshüsh qatarliq sezgür mesililerni qaytidin kün tertipke ekilip,xitayning yéghirini échip, uni bulunggha qistimaqta.

Istratégiye mutexessisi jihan ughur ependining déyishiche, xitay gerche iqtisadiy jehettin küchlen'gen bolsimu, emma uningda mewjut bolghan tibet mesilisi, Uyghur mesilisi, az sanliqlar heqliri, insan heqliri depsendichiliki, muhit bulghinish, adaletsiz tijaret, ishchilar heqqi, kirimdiki adaletsizlik, diniy erkinlik we teywen mesilisi qatarliq mesililer xitayning kelgüside dunyawi tesirge ige zor küch bolidighanliqigha guman peyda qilmaqta.

Uning qarishiche, xitaydiki bu mesililer gherbning qolida bir kozur bolup turuwatqan bolup, xitay eger dunyawi mesililerde siyaset belgileydighan we nezerge élinidighan bir dölet bolimen deydiken, choqum aldi bilen yuqiridiki xelq'arada "nomur tartquzuwatqan" mesililirini tüptin hel qilishi kérek.

Gerche iran heqqide qisqa muddet ichide qandaq qarar alidighanliqi xitay üchün muhim bolsimu, emma ottura we uzun muddettin élip éytqanda, aldi bilen özidiki mesililerni hel qilish xitay üchün téximu paydiliq körünmekte.

Istratégiyilik chüshenche institutining tetqiqatchisi gülin kochak bolsa, bu heqte élan qilghan mulahiziside, amérika - xitay arisidiki sürkilishning uzun'gha dawamlishidighanliqini ilgiri süridu. Uning qarishiche, obamaning ichki siyasette amérikidiki ishsizliqni hel qilish we iqtisadiy mesililerni birinchi orun'gha qoyup, bu toghrida xitayni ötkür sözler bilen eyiblishi we ikki döletning robiro oynawatqan kozurliri, bu ikki dölet otturisidiki ziddiyetning asanliqche hel bolmaydighanliqini körsitipla qalmay, belki ikki dölet munasiwitide we dunyada oxshimaydighan tesirlerni yaritidighanliqiningmu ipadisi iken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet