"Tügimes zulum" Uyghurlarning weziyitide héchqandaq özgirish bolmighanliqini ilgiri sürdi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-11-23
Share
xitaygha-yotkiliniwatqan-uyghur-jinayetchi-lager-3.jpg Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlarni poyizgha élip mangghan körünüshi.
news.sky.com

ARD Qanili xitayning jaza lagérliri siyasitide özgirish bolmighanliqini, Uyghurlarning dawamliq zulumgha uchrawatqanliqini bayan qildi.

23-Noyabir gérmaniyening döletlik téléwiziye qanili ARD ning "Kündilik xewerler" sehipisi "Tügimes zulum" namliq bir xewerni élan qildi. Xewerde 1 milyondin artuq Uyghurning xitayning jaza lagérlirida azab chékiwatqanliqi axbarat wastilirida izchil tekitlinip kéliwatqan bolsimu, bolupmu axirqi bir yilda ashkarilan'ghan höjjetler Uyghurlar üstidin yürgüzüliwatqan xitay zulumining éghirliq derijisini ashkarilap bergen bolsimu, emma gérmaniye hökümitining bu mesilige qarita pozitsiyiside körünerlik bir ilgirilesh bolmighanliqi, keskin bir tedbir qollinishqa térishmighanliqi söz béshi qilin'ghan.

Xewerde bayan qilinishiche, "Bundin bir yil ilgiri ashkarilan'ghan ichkiy höjjetler xitayning Uyghur diyarida ghayet zor bir basturush apparati berpa qilip, Uyghur musulmanlirining kishilik heq-hoquqlirigha éghir derijide tajawuz qilghanliqini delilligen. Xitay hakimiyiti 'terbiyelesh merkizi' dep atiwalghan bu lagérlargha solan'ghan kishilerning öz ixtiyarliqi bilen kelgenlikini ilgiri sürsimu, ré'alliq ularning iradisige xilap halda mejburiy tutqun qilinip qamalghanliqini ispatlighan. Buni ispatlashqa gérmaniyening NDR, VDR téléwiziye qanalliri we 'jenubiy gérmaniye géziti' mu ishtirak qilghan."

Xewerde tilgha élishiche, Uyghurlar qamalghan jaza lagérliri toghrisida gérmaniye tashqiy ishlar ministérliqi töwendikilerni mu'eyyenleshtürgen: "Mukemmel sifirlashturulghan idare qilish tedbiri we nazaret sistémisi ornitilghan, xalighanche qolgha élish mewjud, diniy azsanliqlar cheklimige uchrighan, diniy adetler, murasimlar omumiyyüzlük men'iy qilin'ghan, texminen 1 milyon insan keng kölemlik tutqun qilin'ghan, Uyghurlarning DNA ewrishkisi xatirilen'gen, ménge yuyush élip bérilghan."

Gérmaniye tashqiy ishlar ministérliqi Uyghur diyarining nöwettiki weziyiti toghrisida ipade bildürüshni xalimighan. Emma ular gérmaniye hökümitining 2019-yilidin hazirgha qeder Uyghurlarning omumiy weziyitide héchqandaq özgürüsh bolmidi, dep qaraydighanliqini bildürgen. Gerche gérmaniye hökümiti bu mesilige izchil köngül bölüp kéliwatqan hemde xitay bilen bolghan qerellik söhbetliride Uyghurlar mesilisini da'im otturigha qoyup kéliwatqan bolsimu, biraq ne gérmaniye, ne yawropa birlikining xitayning Uyghur diyaridiki basturush mu'esseseliri üstidin ashkara tekshürüsh élip bérish urunushlirida héchqandaq ilgirilesh yaki netije wujudqa chiqmighan.

Xewerde gérmaniye parlaménti kishilik hoquq komitétining re'isi guydi yensén xanimning hökümetning Uyghurlar mesilisidiki passip pozitsiyesini tenqidlep: "Eger biz xitaygha xelq'ara qanunlargha we kishilik hoquqqa hörmet qilish toghriliq nesihet qilish bilenla cheklensek, bu béyjinggha héchqandaq tesir körsitelmeydu," dégenliki tilgha élin'ghan.

Xewerde déyilishiche, amérika Uyghurlargha zulum qilish bilen alaqidar bolghan xitay shirketlirini jazalighan'gha oxshash yawropa birlikidimu bezi tedbirlerge muraji'et qilish mesilisi otturigha qoyulghan bolsimu, hazirgha qeder pikir birliki shekillendürelmigen.

Uyghur ziyalisi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xelq'araning xitaygha shu qeder qattiq bésim qilishigha qarimay xitayning jaza lagérliri siyasitini yenila dawamlashturishi toghrisida öz qarashlirini bayan qilip ötti.

"Tügimes zulum" namliq mezkur xewerni ARD qanilining 5 neper muxbiri NDR téléwiziye qanili bilen birliship ishligen bolup, ular jaza lagirliri toghrisida xitayning bérlindiki bash elchixanisigha yazma shekilde so'allar ewetken. Xitay elchixanisi ularning so'allirining birigimu jawap bermigen. Peqetla "Shinjang heqqide nurghunlighan yalghan-yawidaq paranglar tarqilip yürmekte" dégen jawabni bergen.

Xewerde tekitlinishiche, xitaydin tarqalghan koruna wirusining Uyghur diyarigha yamrishi, xitayning bu rayonni téximu qattiq qamal qilishigha bahane bolghan. Hichqandaq chet el xadimlirining rayonni közitishige imkaniyet qalmighan. Ötken yili 12-aydin hazirghiche bolghan 12 ay ichide xelq'arada peyda bolghan küchlük bésimlargha jawaben xitayning siyasitide belgilik özgirishler royapqa chiqishi lazim bolsimu, emeliyette undaq bolmighan. Nöwette Uyghurlarning weziyitide yüz bergen héch bir ijabiy özgirishni ispatlash mumkin emesken. Eksiche, lagér, türmilerning kölimi kéngiyip barmaqta iken.

Gollandiyediki Uyghur ziyalisi zeynidin ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning bu lagér siyasitining uzun muddetlik bir pilan asasida wujudqa chiqqanliqini ipade qildi.

Xewerde tekitlinishiche, londundiki adwokat rodnéy dikson muxbirlargha özlirining gollandiyening gaga shehridiki xelq'ara sot kollégiyisige xitayning bu zulumlirining irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetke yatidighanliqi toghrisida höküm chiqirish üchün erz sun'ghanliqini bildürgen.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet