"Xitay kompartiyesi we uning mustemlike mirasliri" témisidiki yighinda Uyghurlar mesilisi tekitlendi

Muxbirimiz eziz
2021-10-28
Share
Shi jinpingning eng küchlük qorali: milletchilik Kommunist xitay qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh murasimida xitay prézidénti shi jinpingning chongaytilghan süriti we ékran'gha chiqirilghan süriti. 2019-Yili 1-öktebir, béyjing.
AP

Komunizim wehimisi ötken esirdin bashlap gherp dunyasidiki bir muhim téma bolup, bu témining qanchilik muhimliqi amérika-xitay munasiwitining yiriklishishige egiship téximu ashkara bolushqa bashlidi. Bolupmu xitay kompartiyesining mutleq kontrolluqidiki xitay hökümitining asiyadiki barghanséri ewjige chiqiwatqan herbiy we siyasiy ighwagerlikliri barghanséri köp kishilerning bu mesilini estayidil oylinishigha türtke bolushqa bashlidi. Ene shu xil ré'alliqning hazirqi ehwaligha qarap chiqish üchün washin'gton shehridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" 2021-yilliq "Xitay munbiri" yighinida xitay kompartiyesi hemde uning "Miras" liri bash téma boldi.

27-Öktebirdiki yighinning birinchi basquchida xitay kompartiyesining siyasiy we iqtisad saheliride tedriji halda ajizliqtin bash kötürüshke yüzlinishi, emma buningliq bilen ularning ijabiy yönülüshke emes, eksiche selbiy terepke qarap kéngiyishi, nöwette bu xil kéngiyishning xitaydin halqip ularning amérika tupriqida aghdurmichiliq, téxnika oghriliqi we jasusluq qilishtek köpligen sahelerge shaxlighanliqi qatarliq ehwallar muhakime qilindi.

Yighinning ikkinchi basquchi xitay kompartiyesining dölet ichide siyasiy, iqtisad we medeniyet saheside qandaq tehditlerni peyda qiliwatqanliqi heqqidiki mesililer bilen bashlandi.

Washin'gton shehridiki "Miras" fondining tetqiqatchisi oliwiya énos xanim aldi bilen söz élip xitay kompartiyesining nöwette insaniyet jem'iyitige qandaq weyranchiliqlarni séliwatqanliqi heqqide omumiy melumat berdi.

Bolupmu xitay kompartiyesi ötmüshte pütün xitay xelqini xaniweyranliqqa giriptar qilghan bolsa nöwette nuqtiliq halda Uyghurlar, xongkongluqlar we tibetlerni qattiq qolluq bilen basturiwatqanliqini, xitay hökümitining bu xil basturushlirining alliqachan chégra halqip dunyagha yéyiliwatqanliqini sözlep kélip, bu jehettiki chüshenchilerni téximu aydinglashturush hemde dunya xelqige buning qandaq xeterlerdin bisharet ikenlikini bildürüshning muhimliqini alahide tekitlep ötti.

Washin'gton shehridiki jorji tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward bu mesile heqqide alahide söz qildi. U nuqtiliq qilip xitay kompartiyesining néme üchün ‍uyghur medeniyitige xas barliq shey'ilerni, jümlidin til, yéziq, sen'et, din qatarliqlarni yoqitishqa küch chiqirishi hemde buningdiki herketlendürgüch amillar heqqide toxtaldi. U doktur derrén baylérning "Lagérlarda" namliq esiridin neqil keltürgen halda xitay hökümitining Uyghur diyarida yuquri pen-téxnikidin paydilinip ghayet zor nazaret we kontrolluq méxanizimini berpa qilip chiqqanliqini eskertkech bu omumiy menzirining xitay kompartiyesi dunyagha kelgende wede qilghan "Parlaq kelgüsi" din qandaq perqlinidighanliqini alahide tekitlidi. Proféssor jémis milwardning pikriche, xitay kompartiyesi deslepki qedemde hakimiyetni qolgha alghan mezgillerde xitay bolmighan milletlerni öz etrapigha "Uyushturush" üchün ulargha türlük aptomiye heqlirini tesis qilip bergen. Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyinki ré'alliq bolsa bu aptonomiyelerning bir-birlep yimirilgenlikini namayen qilghan. Téximu muhimi shi jinpingning biwaste qomandanliqida xitay kompartiyesi "Tashqi körünüshte héchnersini özgertmeslik, emma ichki jehette pütünley qayta qurup chiqish" dégen omumiy pirinsip boyiche ‍ish körgen. Shu sewebtin nöwette xitay bolmighan milletlerge mensup aptonomiye we bashqa "Alahide imtiyaz" lar éghizda dawamliq tekitlep turulghan. Emma ichki qisimda barche shey'iler "Xitaychilashturush" pirinsipi boyiche qayta qurup chiqilmaqta iken. Uyghur diyaridiki Uyghurlargha xas barliq alahidilikni "Xitaychilashturush" del mushundaq bir arqa körünüsh astida wujutqa kéliwatqan ijtima'iy hadise iken. Shu sewebtin Uyghurlar, mongghullar we tibetlerning hemmisi mushu omumi pirinsip boyiche türlük qabahetlerni bashtin kechürmekte iken.

Proféssor jéymis milwardning qarishiche, xitay kompartiyesi Uyghur diyarida duch kéliwatqan "Mesililer" ler qandaqtur ular tekitlewatqan "Üch xil küchler" ning xirisliri bolmastin, eksiche ularning nechche on yildin buyan izchil dawamlashturup kelgen Uyghur diyarini "Mustemlikeleshtürüsh" urunushining zadila xitay kompartiyesi kütken yosunda emilileshmigenliki iken. Del mushu négizlik kemtüklük nöwette shi jinpingning "Üch xil küchlerge qarshi turush" namidiki siyasiy herkette bir-birlep toldurulmaqta iken. Bu bolsa nöwette tedriji halda pütkül insaniyetning menpe'etige bérip taqilidighan zor mesililerge chétilmaqta iken. Shundaq bolghanliqi üchün yawropa ittipaqining we dunyaning bashqa jayliridiki köpligen döletlerning ‍uyqusini échishi, ularning xitay hökümitige qarshi jaza tedbirlirini ijra qiliwatqan amérika, en'gliye qatarliq döletlerning sépige qoshulushi hazir ashu döletlerning özliri üchünmu zörür iken.

Jorji tawn uniwérsitéti tarix fakultétining dokturanti jéfri go yighinda asasliq qilip xitay hökümitining teywen we xongkong heqqidiki siyasetliri, jümlidin xongkonggha bérilgen yüksek aptonomiyening qisqighine on nechche yilda qandaq bolup bikar qilinish derijisige bérip qalghanliqi heqqide melumat berdi.

Bu qétimqi yighinda "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi doktur adryan zénzning Uyghur diyaridiki nopus shalanglitish, tughut cheklesh we mejburiy emgek témilirini asasiy nuqta qilghan léksiyesi yighin ehlige alahide tesir qildi. Bolupmu uning Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning herqaysi basquchlirining emelge éshishi bilen xitay kompartiyesining bu heqtiki yolyoruqlirining qandaq jipsiliship mangghanliqi, emdilikte ene shu qirghinchiliqtiki bir muhim halqa bolghan mejburiy emgek mehsulatlirining gherp dunyasigha singip kiriwatqanliqi heqqidiki bayanliri bu heqtiki omumiy menzirini yene bir qétim yighin ehlige janliq namayen qilip berdi.

Melum bolushiche, "Soghuq urush" ning axirlishishigha egiship komunizim we sotsiyalizim lagérining insaniyetke qaysi derijide xewp élip kéliwatqanliqi tedriji estin chiqishqa bashlimaqta iken. Emma xitay kompartiyesining nöwettiki türlük zulumliri bu xewpni yene bir qétim kishilerning yadigha sélip, her sahe kishilirini oylandurghanliqi melum. Bu qétimqi bir künlük mexsus yighinning bir muhim nishani téximu köp kishilerni komunizim idi'ologiyesi we xitay kompartiyesining rezil mahiyiti heqqide téximu tepsiliy chüshenchige ige qilish iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet