Jon hopkinés uniwérsitétining doklatida xitayning Uyghur ijtima'iy taratqu abuntlirini analiz qilidighanliqi ilgiri sürüldi

Muxbirimiz erkin
2020-04-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-iyul, shendung.
Xitay saqchilirining intérnét ishletküchilerning kimlikini tekshürüwatqan körünüshi. 2013-Yili 31-iyul, shendung.
Imaginechina

Amérikadiki jon hopkénis uniwérsitéti zamaniwi xelq'ara munasiwetler instituti yéqinda élan qilghan bir doklatida xitay tetqiqatchilirining Uyghur ijtima'iy taratqu abuntlirini közitidighanliqi, ularning ijtima'iy taratqulardiki yazma, yollighan pikir, maqale we uchurlirini toplap, analiz qilidighanliqi ilgiri sürülgen.

Doklatta xitayning bu heqtiki bir tetqiqat doklatini neqil keltürülüp, xitay qoralliq saqchi qismi tetqiqatchilirining Uyghur twittér abuntlirini teqib qilip, twittérdiki Uyghurlargha da'ir pikirlerni közetkenliki, bu heqtiki pikir, munazirilerni analiz qilip, uninggha taqabil turush tedbirlirini otturigha qoyghanliqi tekitlen'gen.

"Bashqilarning qéyiqida olturup déngizgha chiqish: xitay armiyesining ijtima'iy taratqulardiki tesir qilish herikiti" namliq doklatta xitay azadliq armiyesining chet'el ijtima'iy taratqulirini suyi'istémal qilip, özining tesirini qandaq kéngeytiwatqanliqi etrapliq analiz qilinidu. Uningda tekitlinishiche, xitay azadliq armiyesi féysbuk we bashqa ijtima'iy taratqu munberlirini qollinip, bashqa döletlerning démokratik musapisige buzghunchiliq qilmaqta iken.

Merkizi fransiyediki chégrasiz muxbirlar teshkilati xitayning istratégiyelik meqsiti üchün chet'eldiki pikir erkinlikini suyi'istémal qiliwatqanliqining bir réyalliq ikenlikini ilgiri sürdi. Mezkur teshkilatning sherqiy asiya ishliri diréktori sédrik alwiyani buningda yene xitay diplomatlirining aktip rol oynawatqanliqini bildürdi.

Sedrik alwiyani 15-aprél ziyaritini qobul qilghanda mundaq dédi: "Buningda yene xitay tashqi ishlar ministirliqi rol oynimaqta. U özining bash elchiler tori arqiliq saxta uchur yéyip, uninggha qaritilghan tenqidlerni jimiqturushni meqset qilmaqta. Xitay elchiliri xitaygha qarshi maqale élan qilghan döletlerdiki muxbir we taratqulargha izchil hujum qilip keldi. Ular yene saxta uchur tarqitishta tor békiti we twittérni téximu keng qollinip, xitaygha qarshi tenqidlerni jimiqturushni meqset qildi."

Uning bildürüshiche, xitayning xata uchur tarqitishining tipik örniki teywen mesiliside körülgen. U mundaq dédi: "Buning eng yaxshi misali xitay tashqi ishlar ministirliqining bezi teywen we firansiye parlamént ezalirini afriqaliqlargha qarshi irqchi sözlerni qilish bilen eyiblishidur. Lékin oxshash bir waqitta xitay puqraliri afriqaliqlargha qarita irqchiliq qilish bilen tenqid qilin'ghan idi. Lékin xitay hökümiti teywenni eyiblep, xitaydiki irqchiliqni yapti yaki bu heqtiki munazirilerni burmilidi."

Jon xopkénis uniwérsitétining doklatida xitay azadliq armiyesining chet'el ijtima'iy taratqulirida hésabi yoqluqi, u shinxu'a agéntliqi, "Xelq géziti" ning sanliq melumatlirini qollansimu, "Lékin bu pütkül xitay bixeterlik apparatlirining ijtima'iy taratqu analizi kemchil ikenlikini körsetmeydighanliqi" tekitlen'gen. Doklatta qeyt qilishiche, xitay qoralliq saqchi qisim tetqiqatchilirining 2018-yili teyyarlighan twittérdiki Uyghur abuntlirigha da'ir doklati bu jehettiki "Tipik örnek" iken.

Doklatta "Twittér supisidiki sherqiy türkistan térrorluq endizisi we uninggha qarshi tedbirler" namliq bu doklatta nurghun oxshimighan tiptiki ijtima'iy alaqe sanliq melumatlirini qollinip, Uyghur jem'iyetlirining twittérdiki asasliq ezaliri éniqlap chiqilghanliqi, "Ularning twittér hésablirining qachan échilghanliqi, abuntlarning uchur yollash supisining türi, egeshküchilirining turushluq shehiri, oxshimighan abuntlarning uchur yollash qétimi, yaqturushi we egeshküchilirining sani qatarliqlar analiz qilin'ghanliqi" tekitlen'gen.

Lékin bezi Uyghur pa'aliyetchilirining qarishiche, xitay chet'el ijtima'iy taratqulirini özining meqsiti üchün qollansimu, lékin oxshash bir waqitta bu Uyghurlargha özini ipadilesh pursiti yaritip bergen. Bu sözlerni gollandiyediki pa'aliyetchi asiye Uyghur 15-aprél ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlidi.

Jon xopkénis uniwérsitétining doklatida tekitlinishiche, xitay tetqiqatchilirining doklatida "Konkrét twitlarning élan qilin'ghan waqti, mezmuni, qollan'ghan xeshtegler analiz qilinip, dunya Uyghur qurultiyining tor alaqe di'agrammisini qurghan bolsimu, lékin uningda yenila éghir yétersizlikler mewjut iken. Doklatta bu yétersizlikning munazire qaysi témida kétiwatqanliqi toghrisida bir xulasige kélishni qiyinlasturidighanliqi tekitlen'gen. Lékin asiya Uyghurning qarishiche, xitay tetqiqatchilirining bu xil métodi ularning tetqiqat élip bérishtiki chiqish nuqtisigha munasiwetlik iken.

Chégrasiz muxbirlar teshkilatidiki sédrik alwiyani xitayning saxta uchur tarqitishigha qarita démokratik hökümetlerning tedbir élishi shundaqla puqralarning hoshyar bolushi kérek iken. U: "Démokratiyeler xitayning saxta uchur tarqitish urunushigha qarshi inkas bildürüshi, da'iriler xitay elchilirige ularning saxta uchur tarqitishi qobul qilinmaydighanliqi, ularning turushluq döletlerdiki taratqulargha hujum qilishining qobul qilinmaydighanliqini éytishi kérek. Yene bir muhim mesile puqralar xitay tarqatqan uchurlarni hembehirleshte hoshyar bolushi lazim," dédi.

Jon xopkénis uniwérsitétining doklatida xitay azadliq armiyesining "Xelq géziti", shinxu'a agéntliqi arqiliq chet'el ijtima'iy taratqulirini özining pikrini yéyish, psixologiye urushi arqiliq bashqilarni qorqutush meqsitige yétish teshwiqatida qollinipla qalmay, belki nishandiki döletlerge qarita siyasiy arlishishtimu qolliniwatqanliqi ilgiri sürülgen.

Toluq bet