Xitayning Uyghur rayonida xitay tilliq yeslilerni zor melegh bilen omumlashturushning heqiqiy meqsiti néme?

Muxbirimiz méhriban
2021-12-20
Share
perishtiler-maktiwi-daqchi-charlash-tekshurush.jpg “Perishtiler” mektipi aldida tekshürüsh we charlash élip bériwatqan saqchilar. 2018-Yili 30-awghust, xoten.
AP

Xitay hökümiti yéqinda achqan axbarat élan qilish yighinda Uyghur aptonum rayonida 2020-yilining axirighiche “Dölet tili yesli ma'aripi” ning 98 pirsent omumlashqanliqini bildürgen. Yighinda yene 2021-yili Uyghur diyaridiki yesli qurulushigha 400 milyon meblegh sélinip, “Xelq turmushigha asanliq yaritilghanliqi” bildürülgen.

Halbuki, xitay da'irilirining Uyghur rayonida 2017-yildin buyan dawam qiliwatqan zor tutquni we lagérlargha qamash herkitide ata-aniliri tutulup kétilgen minglighan Uyghur balilirining atalmish “Perishtiler yeslisi”, “Perishtiler mektipi”, “Ümid mektipi” dégendek chirayliq namlar qoyulghan balilar lagérigha-yataqliq yesli we dariltamlargha yighiwélin'ghanliqi melum. Békik haldiki bu atalmish “Yesli” we “Mektep” lerge soliwélin'ghan Uyghur gödeklirining pütünley xitay tili, medeniyiti we turmush usuli boyiche terbiyeliniwatqanliqi, ularning Uyghur milliy kimlikidin mehrum halda atalmish “Jungxu'a milliti” kimliki boyiche méngisining yuyulup, qaytidin programmilashturuliwatqanliqi otturigha chiqmaqta.

Xitayning Uyghur siyasitini yéqindin közitip kéliwatqan weziyet analizchilirining qarishiche, bu “Xitay hökümitining uzundin buyan pilanliq élip bériwatqan kéyinki ewlad Uyghurlarni xitaylashturush herikitining yenimu tézleshtürülüshi,” iken.

Gollandiyediki Uyghur weziyet analizchisi asiye Uyghur xanimning bildürüshiche, xitay hökümiti Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerni xitaylashturush siyasitini ötken esirning 50-yilliridila bashlighan iken. U xitay kommunist hökümitining Uyghurlarni xitaylashturush siyasitining qedem-basquchliri heqqide qisqiche melumat bérip ötti.

Asiye xanim xitay hökümitining Uyghurlarni xitaylashturush siyasitining ötken esirning 50-yilliridin 80-yillarning axirigha qeder ottura-bashlan'ghuch mektepllerde “Xitay tili” dersi tesis qilish sheklide élip bérilghanliqini؛ 90-yillardin kéyin xitay ölkiliride tesis qilin'ghan yataqle'iq “Shinjang sinipliri” arqiliq atalmish “Qosh tilliq ma'arip” sheklide dawamlashqanliqini؛ 2017-yilidin buyanqi zor tutqun we lagérlargha qamash jeryanida “Dölet tili ma'aripini omumlashturush” namida téximu sistémiliq we ashqun shekilde élip bériliwatqanliqini bayan qildi.

Amérikadiki Uyghur ziyaliliridin doktur erkin sidiq ependimu ziyaritimizni bu heqte ziyaritimizni qobul qildi.

Uning bildürüshiche, xitay hökümiti kéyinki yillarda Uyghurlarni xitaylashturush ma'aripigha zor miqdarda meblegh sélip, uni pütün küchi bilen omumlashturushqa tutush qilghan. Bu ehwal xitay hökümitining xitay bolmighan bashqa milletlerni, bolupmu Uyghurlarni xitaylashturush pilanini eng téz we ashqun shekildiki wastiler arqiliq ijra qiliwatqanliqini körsitip béridiken.

Erkin sidiq ependining tekitlishiche, xitay hökümitining Uyghur balilirigha qarita bashlan'ghuch-ottura mekteplerdin bashlapla pütünley xitay tili ma'aripini yolgha qoyushi, hetta 3 yashtin 6 yashqiche bolghan gödeklerni xitay tilliq yataqliq yeslilerge mehkum qilishi, ularni ata-ana méhri, a'ile terbiyesi we ana til muhitidin toluq ayréwétish, andin ularning méngisini yuyup, xitaylashturush üchün iken. Xitayning bu pilani emeliyette Uyghur balilirini Uyghurluqini yoqatqan, xitaylashqan yéngi bir ewlat qilip yétishtürüshni meqset qilidiken.

Gollandiyediki lagér shahiti qelbinur sidiq xanim, ilgiri ürümchidiki melum bashlan'ghuch mektepte 30 yildin artuq oqutquchiliq qilghan tejribilik Uyghur oqutquchilarning biridur.

Qilbinur sidiq xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur diyarida ma'aripni xitaylashturush siyasitining 2000-yillardin kéyinki ehwali heqqide melumat berdi. U 2017-yilidin kéyin ata-aniliri lagérlargha élip kétilgen balilarning atalmish “Perishtiler yeslisi”, “Perishtiler mektipi” dégendek ishiki sirtqa taqalghan dariltamlarda xitay rohi bilen terbiyeliniwatqanliqi, ularning psixologiyeside binormal amillarning yétiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Qelbinur sidiq xanimning bildürüshiche, nöwette xitay hökümitining Uyghur ewlatlirigha yürgüzüwatqan atalmish “Dölet tili ma'aripi” yéngi bir ewlat Uyghur balilirini normal insanlarda bolushqa tégishlik eng eqelliy hés-tuyghulardin we erkin tepekkur muhitidinmu mehrum qilmaqtiken.

Doktur erkin sidiq ependining tekitlishiche, xitay hökümitining Uyghurlarni mejburiy xitaylashturush siyasiti, insaniy heq-hoquq nuqtisidin élip éytqandimu, insaniyetke qarshi jinayet katrigoriyesige kiridighan bolup, bu xitayning Uyghurlargha qaratqan “Irqiy qirghinchiliq” ning muhim bir qismi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet