Hérbért risning bir éghiz xata sözi jaza lagérliri mesilisining gérmaniyede téximu keng tonulushigha sewebchi boldi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-04-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniyediki "Süretler" gézitide 17-aprél élan qilin'ghan "Wolkiswagénning bashliqi xitaydiki dehshetni bilmes bolup chiqti" namliq zor hejimlik maqale.
Gérmaniyediki "Süretler" gézitide 17-aprél élan qilin'ghan "Wolkiswagénning bashliqi xitaydiki dehshetni bilmes bolup chiqti" namliq zor hejimlik maqale.
Photo: RFA

Gérmaniyediki tirazhi eng yuqiri bolghan "Süretler" géziti 17-aprél "Wolkiswagénning bashliqi xitaydiki dehshetni bilmes bolup chiqti" namliq zor hejimlik bir maqale élan qildi. Maqaligha yene "Uning etriti krizis ichidiki shinjangda mashina yasimaqta. 1 Yérim milyon Uyghur u yerdiki jaza lagérlirigha qamaqliq. Xitay shinjangdiki puqralirini toluq nazaret bilen idare qilmaqta" dégen qoshumche mawzular qoyulghan.

Maqalida bayan qilinishiche, 15-aprél shangxeydiki mashina körgezmiside wolkiswagén mashina zawutining bashliqi hérbért ris BBC muxbirining ziyaritini qobul qilidu. Muxbir mashina heqqide so'al sorap kélip tuyuqsizla témini Uyghurlar mesilisige yötkeydu we u yerde xitay hökümitining jaza lagérlirini qurup, milyonlighan Uyghurlarni qamap qiynawatqanliqini tilgha alidu. Hérbért ris "Xewirim yoq, kechürüng" depla jawab béridu. Bu jawab muxbir teripidin élan qilin'ghandin kéyin gherb metbu'atlirida zor ghulghula qozghaydu.

Maqalida eskertilishiche, hérbért risning bu ishlardin xewiri bolmasliqi mumkin emes iken. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining bayanatchisi wolfgang bütnér we tehdit astidiki xelqler teshkilatining diréktori ulrik déliyuslarning "Süretler" gézitige bildürüshiche, wolkiswagén shirkiti 2012-yili ürümchide zawut qurushqa bashlighandila Uyghurlar weziyitining intayin nacharliqidin xewiri bar iken. Ular Uyghurlar mesilisini shu zamanlardila bu shirketning mes'ullirigha anglatqan. Hérbért risning Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide "Bilmeymen" dep jawab bérishige uning rastinila bilmeydighanliqi emes, emeliyette bu témigha kirishni, bu mesilige chüshenche bérishni xalimighanliqi seweb bolghan.


Igilishimizche, d u q 2013-yili bu shirketning bash shtabigha xet yézip, Uyghurlarning omumiy weziyiti heqqide melumat bergen we zawut ishchilirining az dégende 30 pirsentining Uyghurlardin qobul qilinishini, rayonning ma'arip, medeniyet ishlirigha yardemlerde bolushini telep qilghan. D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining eskertishiche, d u q bu yil 2-aydimu mezkur shirketke yene xet yézip, Uyghurlar uchrawatqan éghir basturushlargha, kishilik hoquq depsendichiliklirige süküt qilmasliqni telep qilghan.

Maqalida tilgha élinishiche, wolkiswagén mashina shirkitining shangxeydiki zawuti 30 yilliq tarixqa ige iken. Bu 30 yilda shirket 64 milyard yawro oborot qilghan. Ürümchidiki tarmaq shirkiti bolsa 2013-yili ishqa kirishken. Ishchilirining 25 pirsenti Uyghurlardin terkib tapqan bolup, ürümchining iqtisadiy, medeniy hayatigha belgilik tesir körsetken bir shirket iken. Ürümchidiki bu zawutning mes'uli bolghan hérbért risning xitay yolgha qoyuwatqan jaza lagérliri siyasitini we Uyghurlarning échinishliq qismetlirini bilmeslikini tesewwur qilghili bolmaydiken.
D u q diniy ishlar komitétining mudiri, sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi bu maqale heqqide toxtalghanda hérbért risning bir éghiz xata sözi seweblik gérmaniye metbu'atlirining jaza lagérliri mesilisini qaytidin bes-beste bayan qilishqa bashlighanliqini tilgha aldi.

"Süretler" géziti élan qilghan bu maqalida nöwettiki Uyghurlar weziyiti nahayiti tepsiliy tonushturulghan. Uningda sün'iy hemrah süretlirige asaslan'ghan lagérlarning orunliri, b d t ning 3-ayda 1 yérim milyon Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqini ashkarilighanliqi, pütün Uyghur rayonining kaméralarning nazariti astida kontrol qiliniwatqanliqi, ata-anisi lagérlargha qamalghan sebiy balilarning shara'iti nachar yétimxanilargha yighiwéliniwatqanliqi bayan qilin'ghan. Shuning bilen bir waqitta maqalida yene lagérlarda dawalinish eslihelirining yoqluqi, u yerde Uyghurlarning méngisi yuyuliwatqanliqi, ten jazalirigha uchrawatqanliqi, Uyghurlarning öz medeniyiti, dinidin waz kéchishke mejburliniwatqanliqi, Uyghurlarning qan tipi, DNA ewrishkilirini toplash jeryanliri, bu yil chaghanda xitayning Uyghurlarni, qazaqlarni choshqa göshi yéyishke, haraq ichishke mejburlighanliqi, xitayning pütün bir millet üstidin medeniyet we irqiy qirghinchiliq siyasiti yürgüzüwatqanliqi tepsiliy bayan qilghan.

Maqaligha bérilgen sim tosaqlar we qatmu qat bixeterlik qorshawi ichidiki lagérning süretliri astigha "Uyghurlar mana mushundaq yerlerde tutulmaqta" dep chüshenchiler bérilgen.

Toluq bet