Америка-хитай мунасивәтлиридики өзгиришләр диққәт қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2017-07-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җәнубий корейә әскири телевизорда шималий корейәниң ракета атқанлиқини көрүп турған көрүнүши. 2017-Йили 4-июл.
Җәнубий корейә әскири телевизорда шималий корейәниң ракета атқанлиқини көрүп турған көрүнүши. 2017-Йили 4-июл.
AFP

Америка-хитай мунасивәтлири трамп президентлиққа йеңи олтурған мәзгилдә икки тәрәп лидерлириниң қизғин учришишлири нәтиҗисидә бир мәһәл интайин йеқинлишип кәткән. Бирақ, йеқинда шималий корейәниң ядро синақлириниң алдини елишта хитайниң америка күткән йәрдин чиқмаслиқи американи биарам қилғандин кейин, бәзи көзәткүчиләр икки дөләт мунасивәтлиридә әмди өзгириш болидиғанлиқини билдүрмәктә.

Америка президенти трамп вәзипигә йеңи олтурған мәзгилдә хитай дөләт рәиси ши җинпиңни өзиниң флорида штатидики туралғусида қобул қилған. Учришиш җәрянида вә учришиштин кейин, һәр икки дөләт рәһбәрлири сәмимий баянатларни беришкән. Әйни чағдики учришишта кишилик һоқуқ органлири трампни хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини тилға алмиди, дәп қаттиқ әйиблигән. 

Бирақ, йеқинда трамп һөкүмити арқа-арқидин икки қетим хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини очуқ-ашкара тәнқид қилди. Буларниң бири, америка һөкүмити вә мәҗлисигә қарашлиқ хәлқара диний әркинлик комитетиниң баянати болуп, улар йеқинда мәхсус бир баянат елан қилип, хитай һөкүмитиниң рамзан мәзгилидә уйғурларға қойған диний бесим вә чәклимилирини қаттиқ тәнқид қилди. Йәнә бири, болса, америка дөләт ишлар министирлиқиниң дуня инсан тиҗарити вә мәҗбурий әмгәк әһвалиға аит доклати болуп, униңдиму хитай һөкүмити дунядики мәҗбурий әмгәк түзүми йолға қоюлуватқан әң начар дөләтләр қатариға тизилған болуп, бу доклаттиму уйғурларниң мәсилиси алаһидә орун алған иди.

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши башлиқи өмәр қанат әпәндиниң ейтишичә, хитайниң кишилик һоқуқ хатирисиниң очуқ-ашкара тәнқид қилиниши американиң өзигә хас қиммәт қаришиниң ундақ асан өзгәрмәйдиғанлиқиниң йәнә бир қетим испатлиниши болуп һесаблинидикән. 

Хитайға охшаш кишилик һоқуқ мәсилисиниң очуқ-ашкара тилға елинишини қәтий халимайдиған бир дөләт үчүн бу бир еғир зәрбә болуп һесаблинидиған болуп, бир қисим көзәткүчиләр буларни америка-хитай мунасивәтлиридики баһар пәслиниң аяғлашқанлиқиниң аламити, дәпму қаримақта. 

Мәсилән, бүгүн америкидики брейтбарт намлиқ бир тор журнилида «трамп һөкүмитиниң барғансери җедәлхор болуп кетиватқан хитайға тақабил туруштики 6 хил йоли» мавзулуқ бир мақалә елан қилинған болуп, униңда президент трампниң һазир сайлам риқабити мәзгилидә өзи дегәндәк хитай билән болған тиҗарәттики мәсилиләрни һәл қилиш, шималий корейә мәсилиси, җәнубий деңиз мәсилиси вә кишилик һоқуқ мәсилилиридә хитайға бесим ишлитиш һәққидә қилған вәдилирини әмәлийләштүрүватқанлиқини билдүргән. Мақалидә ейтилишичә, трамп һөкүмити һазир хитайға тақабил туруш үчүн тиҗарий пайдиларни козир қилиш, тәйвәнгә қорал сетип беришни қарарлаштуруш һәм шундақла хитайниң шималий корейә билән сода қилидиған дәндуң банкисиға чәклимә елан қилиш, хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлириға йүргүзүватқан диний бесим сияситини қаттиқ тәнқид қилиш, җәнубий деңизниң хәлқараға очуқлуқини тәкитләйдиған деңиз вә һава сәпәрлирини әмәлийләштүрүш қатарлиқ васитиләрни қоллиниватқан икән. 

Америкидики уйғур зиялийлиридин доктор қаһар барат әпәнди американиң һазир җәнубий деңиз мәсилисидә хитайға тақабил туруш үчүн хитай билән игилик һоқуқ күриши қиливатқан дөләтләр вә шундақла японийә, җәнубий корейәләр билән йеқинлишиватқанлиқини билдүрди. 

Өмәр қанат әпәнди болса сөзидә, америка-хитай мунасивәтлиридә шималий корейә мәсилиси, иқтисадий мәсилиләр вә җәнубий деңиз мәсилилири қатарлиқ мәсилиләр билән бирликтә бундин кейин кишилик һоқуқ мәсилисиниңму муһим бир орун тутидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт