Shangxey hemkarliq teshkilati bashliqlar yighini astanada ötküzüldi

Muxbirimiz erkin
2017-06-09
Share
shi-jinping-qirghizistan-shangxey-hemkarliq.jpg Xitay dölet re'isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.
AFP

 

Shangxey hemkarliq teshkilatining qazaqistan paytexti astanada bashlan'ghan bashliqlar yighini 2 kün dawamlishidu. 8‏- We 9‏-iyun künliridiki bashliqlar yighinining küntertipidiki muhim mesililerning biri, pakistan bilen hindistanning resmiy ezaliqqa qobul qilin'ghanliqini élan qilishtur. Bu shangxey hemkarliq teshkilati 2001‏-yili qurulghandin buyan uning 1‏-qétim eza köpeytishi bolup hésablinidu.


Shangxey hemkarliq teshkilati 2001‏-yili qurulghandin béri uningda rusiye bilen xitay izchil yétekchilik rol oynap kelgen. Uning bu qétim hindistan we pakistanni resmiy ezaliqqa qobul qilish bilen bu teshkilat dunya nopusining 40% ini igileydighan, rusiye, hindistan, xitay we pakistan qatarliq 4 yadro dölitini öz ichige alghan organ'gha aylandi. 

Biraq bezi analizchilarning qeyt qilishiche, jenubiy asiyadiki bir-birige “Reqib” bu ikki döletning ezaliqqa qobul qilinishi özlirining riqabitini shangxey hemkarliq teshkilatigha sörep kirip, bu organda ixtilap we talash-tartish peyda qilishi, mezkur organni palech halgha chüshürüp qoyushi mumkin. 

Qazaqistanliq pa'aliyetchi we weziyet analizchisi qehriman ghojamberdi ependi mundaq deydu: “Bular méning oyumche, mushu teshkilatning ichide köp talash-tartishlarni élip kélidu. Chünki herqandaq mesilide, jümlidin chégra, iqtisad we bashqa mesililerde pakistan bilen hindistan herqachan bir-biri bilen kélishelmeydu. Eng axirqisi mushu 5‏-ayda échilghan bir belwagh, bir yol yighinigha hindistan qatnashmidi. Hazirgha qeder shangxey hemkarliq teshkilati bir uxlawatqan teshkilat bolghan bolsa, emdi turup -turup jédellishidighan birnémige aylinishi mumkin, dep oylaymen.”

Bezi analizchilar, hindistan bilen pakistan shangxey hemkarliq teshkilatigha kirse, ularning öz‏-ara tirkishishi muqerrer ikenlikini bildürdi. Amérikida turushluq xitay weziyet analizchisi yang liyü ependining körsitishiche, xitay bu ikki döletni da'im muresseleshtürüshke mejbur bolidu. 

Yang liyü mundaq dédi: “Pakistan bilen xitayning munasiwiti izchil yaxshi bolup kelgen. Xitay pakistanni izchil qollap keldi. Hindistan bilen xitayning nurghun ziddiyiti bar. Biraq, hazir hindistan bilen xitayning munasiwiti özgiriwatidu. Hindistanning shangxey hemkarliq teshkilatigha kirishi nahayiti menidar. Xitay nahayiti küchlük diplomatik oyun oynawatidu. Belki pakistan bilen hindistan sh h t gha eza bolsa, öz‏- ara hemkarlishishqa mejbur bolushi mumkin. Biraq ularning ziddiyiti buningliq bilen tügimeydu. Biraq xitay sh h t da asasliq sahipxan dölet. Shunga, eza döletler otturisidiki zidiyetni tengsheshke mejbur bolidu. Biraq uning buni qilish-qilalmasliqigha bir néme démek müshkül.” 

Hindistan -xitay munasiwitige tesir qiliwatqan köp xil sewebler mewjut. Bu sewebler chégra ixtilapi, xitayning pakistan'gha bériwatqan herbiy yardimi, térrorluq mesilisi, pakistan-xitay iqtisadi karidori qatarliq amillarni öz ichige alidu. Yang liyü ependi, bu seweblerning asan hel bolmaydighanliqini bildürüp, chünki, xitay -pakistan munasiwitining köp qirliq ikenlikini ilgiri sürdi. 

U mundaq deydu: “Iqtisad elwette intayin muhim bir amil. Biraq xitayning pakistan bilen bolghan hemkarliqi köp tereplimilik. Iqtisadi hemkarliqi intayin qoyuq. Uning üstige xitayning pakistan'gha bériwatqan herbiy yardimi bar. Chünki pakistan xitayning atalmish ittipaqdash döliti. Uning üstige bu döletlerning kishilik hoquq qimmet qarishi hindistandin perqliq. Qanun sistémisi perqlinidu. Hindistan bu döletlerning ichidiki birdin‏- bir démokratik dölet. Ularning ölchimi oxshimaydu.”

Xitay 2016‏-yili dékabirda pakistan radikal teshkilati - “Ja'ishi muhemmet”ning rehbiri mes'ud ezherni b d t ning térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüsh teklipini ret qilghan. Mezkur teklipni hindistan otturigha qoyghan idi. Hindistan axbarat wasitilirining peyshenbe küni xewer qilishiche, hindistanning sh h t gha qatnishishidiki muhim nishanlirining biri, térrorluqqa qarshi hemkarliqni kücheytishken. 

Ottura asiyadiki döletler xitayning “Bir belwagh, bir yol” istratégiyisidiki halqiliq rayon bolup, bu döletler uning mezkur pilanini aktip qollap kelgen. Bu qétim xitay re'isi shi jinping astanagha bérip, prézidént nezerbayif bilen körüshkende, nezerbayif xitayni qazaqistanning “Eng chong shériki” dep teriplep, “Her waqit uning yénida turidighanliqi”ni bildürgen. Biraq qehriman ghojamberdining ilgiri sürüshiche, pakistan bilen hindistanning sh h t gha kirishi bilen ottura asiyadiki döletlerning mezkur organ ichidiki roli ajizlaydiken. 

U mundaq deydu: “Yene bir nersini körüwatimen, buning bilen bizning ottura asiya döletlirining sewiyisi, roli töwen'ge chüshüp kétidu. Bular mundaq statistika bolup qélishi mumkin. Kimni qollash, qayaqqa qarash dégendek mesililerde. Chünki, bu töti yadroluq döletler, dunyada nahayiti muhim salmaqqa ige. Hem nopus jehettinmu sélishturghini bolmaydu. Mesilen, qazaqistanning nopusi 18 milyon. Merkizi asiyadiki eng nopus köp dölet. Özbékistan 32 milyon. Uning üstige bu döletlerning iqtisadi jehettiki ishlepchiqirish omumi daramiti nahayiti az. Shunga, ular istratégiyilik mesililerni, muhim mesililerni özining paydisigha hel qilip kétidu.” 

Biraq yene bezi analizchilar, hindistanning sh h t gha eza bolup kirishi rusiyege paydiliq ikenlikini ilgiri sürüp keldi. Ularning qarishiche, rusiye hindistanning sh h t gha eza bolushi xitayning mezkur organdiki tesirini ajizlitidu, dep qaraydiken. Xitay yéqinqi 10 yilda ottura asiyadiki döletlerge nahayiti köp meblegh sélip, nurghun néfit we tebi'iy gaz qurulushlirigha shérik böliwalghan. Emma xitayning bu döletlerdiki bu xil tesiri rusiyeni endishige sélip kelgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet