20 Дөләт гуруһи йиғинида түркийә-хитай арисида түзүлгән келишимләр немидин дерәк бериду

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2015-11-17
Share
g20-yighin-tukiye.jpg 20 Дөләт гуруһи алий рәһбәрлири йиғиниға кәлгән һәрқайси дөләт рәислири хатирә сүрәттә. 2015-Йили 15-ноябир, түркийә.
AFP

20 Дөләт гуруһи алий рәһбәрлири йиғиниға кәлгән хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоған учрашқандин кейин, икки дөләт оттурисида 7 тохтамнамә түзүлүши уйғурларниң каллисида "түркийә-хитай мунасивитидә уйғур мәсилиси қандақ бир орун алар?" дегәнгә охшаш соаллар пәйда болушқа башлиди. Икки дөләт рәислири оттурисидики тохтамнамигә қол қоюш мурасимда "түркийә-хитай йипәк йоли иқтисадий мунасивити вә 21-әсир деңиз йипәк йолини күчәйтиш тохтамнамиси", "төмүр йол ясаш һәмкарлишиш тохтамнамиси", "деңизчилиқ, қатнаш вә алақә-учур министирлиқи оттурисидики мунасивәтни күчәйтиш тохтамнамиси" қатарлиқ 7 тохтамнамигә қол қоюлған.

Булардин сирт 20 дөләт гуруһи алий рәһбәрләр йиғини җәрянида хитай ташқи ишлар министири ваң йи париж террорлуқ һуҗумға учриған вақитта анталийәдә қилған сөзидә, хәлқарани хитайниң уйғур районида елип бериватқан "шәрқий түркистан ислам һәрикити" гә қарши туруш һәрикитини қоллашқа чақирған. У, "хитай охшашла террорлуқниң қурбани. Шәрқий түркистан ислам һәрикитигә зәрбә бериш хәлқара террорлуққа қарши күрәшниң муһим парчиси болуши керәк" дегән.

Ундақта хитай бу қетим түркийәдә чақирилған 20 дөләт гуруһи алий рәһбәрләр йиғинида түркийә билән хитай оттурисида 7 тохтамнаминиң түзүлүши немини ипадиләйду? хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң анталийәдә бундақ бир баянат беришидики мәқсити немә? биз соалларға җаваб тепиш үчүн, түркийә истратегийәлик чүшәнчә институти түркийә-хитай мунасивәтлири мутәхәссиси дотсент доктор әркин әкрәм әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

У, 20 дөләт гуруһиниң 2008-йили дуняда иқтисадий боһран мәйданға кәлгәндә, бу иқтисадий боһранниң алдини елиш, иқтисадни күчәйтиш мәқсити билән дунядики иқтисадий җәһәттин күчлүк болған дөләтләрни бир йәргә җәм қилип қурулған бир гуруһ икәнликини ейтти. У, 2009-йилидин бери ечилип келиватқан 20 дөләт гуруһиниң йиғинлирида асасий җәһәттин иқтисадий мәсилиләрниң музакирә қилинғанлиқини, бу йил анталийәдә ечилған 20 дөләт гуруһи йиғинида асасий җәһәттин сүрийә мусапирлири мәсилиси, фирансийәдики террорлуқ һуҗумиға охшаш дуня дуч келиватқан сиясий мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилғанлиқини деди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди бу қетимқи йиғинда түркийә билән хитай оттурисида түзүлгән тохтамнамиләр тоғрисида тохтилип мундақ деди: "түркийә җәһәттин елип ейтқанда, түркийә-хитай мунасивити интайин муһим бир мәсилә, чүнки хитай һазир дуняниң 2-муһим иқтисадий күчкә игә дөлити. Түркийәниң, хитай түркийәгә мәбләғ салса дегән арзуси бар. Әмма хитай түркийә ойлиғандәк мәбләғ елип кәлмәйватиду. Түркийә буни күтүватиду, хитай болса ‹мән мәбләғни салимән, әмма бу йәрдә шәрқий түркистан мәсилиси бар', ‹бу йәрдә террор мәсилиси бар' дәп түркийәни зорлаватиду."

Доктор әркин әкрәм әпәнди бу һәқтики тәһлилидә, хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң баянати тоғрисида тохтилип, хитайда "террор" аталғусиға берилгән тәбирниң мүҗмәл икәнликини, мүҗмәл болғачқа һазирғичә террор тоғрисидики қанунму мақулланмиғанлиқини, хитайда террор дегән вақтида уйғурнила көрситидиғанлиқини, башқа дөләтләрдә ундақ әмәсликини, хитай террорға тоғра тәбир берәлмигәчкә башқа дөләтләрни ишәндүрәлмәйватқанлиқини илгири сүрди.

Әркин әкрәм әпәнди сөһбитимизниң ахирида, түркийә-хитай мунасивитиниң қисқа муддәттә дегәндәк раваҗлинип кетәлмәйдиғанлиқини, узун муддәттә күчийиш еһтимали барлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт