Мәһмәт гөрмәз хитайниң әнқәрәдә торушлуқ баш әлчиси билән уйғурларниң дини әркинлики тоғрисида сөһбәтләшти

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2015.07.27
prof-mehmet-gormez-xitay-elchisi-2015.jpg Мәһмәт гөрмәз хитайниң әнқәрәдә торушлуқ баш әлчиси билән сөһбәттә
RFA/Arslan


Түркийә дини ишлар башқарма рәиси мәһмәт гөрмәз хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси хоңяңни қобул қилди вә уйғур мусулманларниң дини әркинлики тоғрисида сөзләшти вә мусулманларниң роза тутушни чәкләшниң бир изаһати йоқлуқини билдүрди.

Дини ишлар идарисиниң рәсми тор сәһиписидә билдүрүшичә, хитай баш әлчиси хоңяңдин уйғур мусулманларниң әһвали вә хитайдики ислами һаят тоғрисида мәлумат алған түркийә дини ишлар идариси башлиқи профессор мәһмәт гөрмәз, дуняда динларға алақидар чоң тәрәққиятларниң оттуриға чиққанлиқини тилға елип, аллаһниң динларни тинчлиқ, рәһмәт, адаләт вә рәһим - шәпқәт үчүн әвәткәнликини ипадилиди.

Дини әркинлик болмастин бир арида яшаш мумкин болмайду

Охшимиған дини етиқад вә охшимиған мәдәнийәтләрдин тәркип тапқан дөләтләрдә лаяқәтлик бирлик дәйдиған бир уқум бар. Лаяқәтлик бирлик үч шәрткә бағлиқ болиду. Буларниң биринчиси, етиқад әркинликидур. Етиқад әркинлики болмай туруп бирликтә яшиғили болмайду. Иккинчиси, сүпәтлик диний тәлим - тәрбийәдур. Әгәр тоғра диний тәлим - тәрбийә берилмисә, етиқад қилғучи амма пәрқлиқ йоллардин хата учурларға игә болуп қелиши мумкин. Үчинчиси болса, диний хизмәтләрниң сағлам метод билән қилинишидур.

Учришишита мәһмәт гөрмәз, роза тутушни чәкләшниң һазирқи дәврдә бир изаһати йоқлуқини оттуриға қоюп хитай әлчигә мундақ деди: роза тутуш ибадитиниң оқуғучилар, оқутқучилар вә мәмурилар үчүн чәклиниши яки тәвсийә қилинмаслиқиниң һазирқи дәврдә бир изаһати йоқ. Бу җәһәттә мәйли дөлитимизниң, мәйли ислам дунясиниң болсун сәзгүрлүкини рамизан ейи ичидики учришишимизда тилға алдим. Көплигән ислам дөлитидики хутбә вә вәз - нәсиһәтләр әснасида бу мәсилә күнтәртипкә кәлди” деди.

Уйғур мусулманларниң тарих бойичә һечқандақ ашқун йолни тутуп маңмиғанлиқини әскәрткән гөрмәз, “бирликтә яшаш мәдәнийити түпәйли хитайдики мусулманлар һәрдаим дуняға оттураһал йолни өгәтти. Қәшқәрдә йетишкән ислам өлималири язған әсәрләргә қарап, буни наһайити әркин - азадә тилға алалаймиз. Тарихта бухара, ташкәнт, сәмәрқәнт вә қәшқәр арисида изчил һалда илим алмаштурулуп турди,” деди.

Хитайда хәлқләрниң диний әркинликлириниң қоғдиливатқанлиқини билдүргән йү хоңяң, “хитайда кишиләр ибадәтлирини ада қилалайду вә уларниң ибадәтлири муһапизәт қилиниду. Хәлқниң дин әркинликини қоғдаймиз. Хәлққә дин җәһәттә асанчилиқ туғдуруп беришкә тиришиватимиз. Мусулман хәлқләрниң диний әркинлики вә диний һоқуқлириға һөрмәт қилимиз” деди.

Мәһмәт гөрмәзгә уйғур елидә рамизан ейиниң қандақ өткәнлики һәққидә мәлумат бәргән йү хоңяң, уйғурларниң ибадәтлирини әркин - азадә ада қилғанлиқини тилға алди.

Диний ишлар башқармиси башлиқи мәһмәт гөрмәз рамизан ейи ичидә хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиханисини зиярәт қилип, баш әлчи йү хоңяңға, уйғур аптоном районида йүргүзүлгән роза тутуш чәклимисигә түркийә вә ислам дунясиниң сәзгүр қарайдиғанлиқини йәткүзгәниди.

Хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси йү хоңяң болса, мәһмәт гөрмәзниң рамизан ейидики зияритидин хитай даирилирини вақипландурғанлиқини билдүрди.

Хитай әлчиси ипадилигәндәк уйғурлар растинла дини әркинлик билән яшаватамду? хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан аталмиш дини әсәбийликни түгитиш паалийәтлири билән хитай әлчи дава қилған, мусулман хәлқләрниң диний әркинлики вә диний һоқуқлириға һөрмәт қилимиз, дегән ипадилиридә қандақ зет пәрқләр мәвҗут? бу тоғрида пикир - қарашлирини елиш үчүн истанбулда яшаватқан дини алимлардин абдулһәкимхан мәхсум вә ибраһим дамоллам билән сөһбәт елип бардуқ.

Юқиридики аваз улиништин бу һәқтики программимизниң тәпсилатиниң аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.