Америка дөләт мәҗлисидә “хитайниң йирақларға созулған қоли” темисида гуваһлиқ бериш йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2017.12.14
xitayning-qoli-guwahliq.jpg Америка дөләт мәҗлисидә ечилған “хитайниң йирақларға созулған қоли” темисидики йиғинда гуваһлиқ бәргүчиләр сөзлимәктә. 2017-Йили 13-декабир, вашингтон.
RFA/Qurban

13-Декабир күни америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири комитети “хитайниң йирақларға созулған қоли” темисидики гуваһлиқ бериш йиғини ачти.

Йиғинда гуваһчилар хитай һөкүмитиниң ташқи дуня билән иқтисадий алақидә болуш җәрянида һәрқайси җайлардики хитайға мунасивәтлик тәнқидий муһакимиләр вә хитайдики инсан һәқлири мәсилисигә четишлиқ тәнқидләрни шу җайлардила боғуп ташлашқа урунуватқанлиқини охшимиған нуқтилардин баян қилди. Шундақла муһаҗирәттики уйғурларниң бу җәһәттә еғир бәдәл төләватқанлиқини әслитип өтти.

Бәзи мутәхәссисләр “дуняниң әрзан баһалиқ завути” дәп тәрипләватқан хитайниң дуня миқясида йеңидин баш көтүргән иқтисадий күч болуш сүпитидә дөләт ичидики сиясий контроллуқни чәтәлләргә кеңәйтишкә урунуп келиватқанлиқи хелидин буян һәр саһә кишилириниң диққитини қозғап кәлмәктә. 13-Декабир күни чүштин бурун америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири комитети “хитайниң йирақларға созулған қоли” темисидики гуваһлиқ бериш йиғининиң 2- қисмини өткүзди. Мәзкур комитетниң рәиси, америка кеңәш палатасиниң әзаси марко рубю бүгүнки гуваһлиқ бериш йиғиниға риясәтчилик қилди.

У бүгүнки йиғинда гуваһлиқ бәргүчиләрни тонуштуруп өткәндин кейин хитай һөкүмитиниң чәтәлләргә, болупму әркин җәмийәт шәклидә мәвҗут болуватқан мәмликәтләргә өз тәсирини кеңәйтишкә урунуватқанлиқини, бу җәрянда чәтәлләрдә оттуриға чиқиватқан хитай һәққидики тәнқидләр вә хитайниң зулмәтлик сиясәтлирини тәнқидлигүчиләрни җимиқтуруш, хитай тарихидики назук мәсилиләр һәққидә муһакимә йүргүзүшни чәкләш, шуниңдәк хитай һөкүмитигә яқмайдиған темидики пикирләрниң хитайға тарқилишини тосуш қатарлиқ мәқсәтләрдә қолидин кәлгән чариләрниң һәммини ишлитиватқанлиқини баян қилип өтти. Шуниңдәк, буниңға мисал тәриқисидә дуня уйғур қурултийиниң алий рәһбири рабийә қадир ханимниң оттуз нәччә туғқинини йеқинда хитай һөкүмитиниң тутқун қилғанлиқини сөзләп өтти.

Марко рубийо сөзиниң ахирида түрлүк язма мәлуматлардин хитайдики кишилик һоқуқ вә қанун арқилиқ идарә қилиш саһәсидә көрүлүватқан еғир дәпсәндичиликләрниң мәлум болуватқанлиқини, хитайниң өз тәвәликидики хитай болмиған милләтләрниң һәқ вә һоқуқлирини аяқ-асти қилиш қилмишлири түпәйлидин йүзлигән пидакар шәхсләрниң түрмиләргә чүшүватқанлиқи, әмдиликтә болса хитай компартийәсиниң мана мушу хил йүзлинишни чәтәлләргә кеңәйтишкә урунуватқанлиқини тилға алди. Шуниң билән биргә хитайниң бу хил урунушлириниң америкидики узун тарихқа егә қиммәт қариши үчүн бир зор тәһдит икәнликини, шуниң үчүн америкидики сиясәт саһәсиниң бу һалға әстайидил муамилә қилиши лазимлиқини алаһидә әскәртти.

Шуниңдин кейин бүгүнки йиғинда гуваһлиқ бәргүчиләрдин бири, америкидики “демократийәни илгири сүрүш фонди” ниң хадими шанти калатил сөз елип хитай һөкүмитиниң бу шәкилдә һәммила йәргә қол созушиниң нөвәттә дөләт ичидә әң юқири пәллигә йәткәнликини тилға алди. У нөвәттә хитайдики 170 милйондин артуқ көзитиш камерасиниң вә йеңидин орнитиш алдида туруватқан 400 милйон камераниң пуқраларға һечқандақ шәхсийәт макани қоймиғанлиқини, әмдиликтә болса хитай һөкүмитиниң көзқараш вә учур саһәсидики бу “узун қол” ниң чәтәлләргә созулуватқанлиқини, униң барғанлики җайда демократийә қаришиға сәлбий тәсир елип келиватқанлиқини сөзләп өтти.

Бүгүнки йиғинда гуваһлиқ бәргүчиләрниң йәнә бири америкидики станфорд университетиниң зиярәтчи алими глен тифферт асаслиқи хитай һөкүмитиниң маарипни васитә қилған һалда чәтәлләргә өз тәсирини кеңәйтиши тоғрилиқ сөз қилди. У буниңда хитай һөкүмитиниң ғайәт зор мәбләғ сәрп қилип дуняниң һәммила җайлирида “коңзи мәктипи” ечиватқанлиқи, бу мәктәпләрниң сан җәһәттин ешип бериватқанлиқи, шуниң үчүн нөвәттә бу һалға қарита “немә үчүн?” дәп соал қоюшниң вақти кәлгәнликини тәкитлиди. Униң қаришичә, бу коңзи мәктәплири ахирқи һесабта хитай компартийәсиниң идеологийә вә сиясий нишанлири үчүн тәшвиқат ролини ойнимақта икән.

Глен оттуриға қойған йәнә бир нуқта чәтәлләргә оқуш үчүн чиқиватқан хитай оқуғучиларниң сан җәһәттә һазир америкидики чәтәллик оқуғучилар омуми саниниң үчтин бирини игиләшкә берип йәткәнлики, бу оқуғучиларниң өзлири оқуватқан мәктәпләрдики синип музакирисидә һәрқачан хитай һөкүмитини тәнқидләйдиған пикирләргә өктә қопидиғанлиқи болди. У буниму хитай һөкүмитиниң чәтәлләргә өз тәсирини кеңәйтиш урунушлириниң бир түрлүк шәкли дәп қарайдиғанлиқини тәкитлиди. У бу урунушларниң йәнә бир шәкли сүпитидә хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики илмий органларниң илмий паалийәтлиригә чәк қоймақчи болуши, шундақла чәтәлләрдики алим вә мутәхәссисләрни нишан қилған хаккерлиқниң тохтимаслиқи қатарлиқларни баян қилди.

Ахирида гуваһлиқ бәргүчиләрниң йәнә бири, “хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” хитай бөлүминиң мудири софей ричардсон ханим “хитайниң йирақларға созулған қоли” һәққидә сөз болғанда хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики өктичи шәхсләргә биваситә чәклимә қоюп келиватқанлиқини унтумаслиқ лазимлиқини тәкитлиди. У буниңға мисал тәриқисидә хитай рәиси ши җинпиң бу йилниң бешида җәнвәдики б д т штабида нутуқ сөзлигәндә машина тохтитиш мәйдани вә йиғин заллириниң тақиветилгәнлики, үч миңдин артуқ б д т хизмәтчисиниң нормал вақиттин балдурлар өйлиригә кетишкә буйрулуши, техиму муһими һәрқандақ пуқрави тәшкилатларниң бу қетимқи нутуққа иштирак қилиши мәни қилинғанлиқини ейтип өтти.

У йәнә шу қетимлиқ вәқәдин бирнәччә ай өткәндә хитай һөкүмитиниң демократийә принсиплири бойичә иш көрүватқан б д т бинасиғичә қол узитип, бу җайда өткүзүлидиған йәрлик хәлқләрниң мәвҗутлуқ мәсилиси һәққидики йиғинға қатнашқили кәлгән уйғур паалийәтчи долқун әйсани йиғин залидин чиқиривәткәнликини, буниң әмәлийәттә б д т ниң хизмәт мизаниға хилап икәнликини тәкитлиди.

Йиғин ахирида йиғин қатнашқучилири гуваһлиқ бериш йиғинидики дөләт мәҗлиси әзалириниң соаллириға җаваб бәрди, шуниңдәк өзлириниң “хитайниң йирақларға созулған қоли” һәққидики тәклип вә тәвсийәлирини ейтип өтти.

Йиғинға америка һөкүмитиниң алақидар хадимлири, әлчихана хизмәтчилири вә вашингтон шәһиридики аммиви тәшкилатларниң вәкиллири қатнашти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.