Hindistan bilen xitay arisida yüz bergen 4 qétimliq sürkilish

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017.08.08
hindistan-xiay-esker.jpg Hindistan bilen xitay eskiri sikkim chégrasida. Mezkur ikki dölet otturisidiki chégra ziddiyiti uzundin béri dawam qilmaqta. 2008-Yili 10-iyul.
AFP

Xitay bilen hindistan arisida 1962-yilidin buyan az dégende 4 qétim chégra sürkilishi yüz bergen.

Xitay-hindistan arisidiki doklam sürkilishi, ikki döletning kelgüsi majiraliri toghrisidiki analizlarni köpeytti. Bu yil 6-ayda bashlan'ghan butanning sikkim rayonidiki 20 kilométir uzunluqqa sozulghan doklam karidorida yüz bergen xitay bilen hindistan armiyisining sürkilishi, ikki döletning munasiwitini bügün'giche jiddiyleshtürüp kelmekte. Bu munasiwet bilen xelq'ara metbu'atlar her türlük analizlarni we ikki döletning kelgüsi majiraliri toghrisidiki qiyaslarni otturigha chiqarmaqta.

B b s ning 7-awghust élan qilghan “Xitay némishqa hindistan'gha hergiz sel qarimaydu?” namliq analiz maqaliside, xitay bilen hindistanning iqtisadiy tereqqiyati sélishturulup, 2020-yili barghanda, hindistanning amérika we xitaydin qalsa 3-ottura derijilik istémal bazirigha aylinidighanliqi, 2030-yiligha barghanda, amérika we xitaydin éship kétip, dunya boyiche birinchi yuqiri we ottura derijilik istémal bazirigha aylinidighanliqi ilgiri sürülgen. Mezkur maqalide buning asasi süpitide, hindistandiki emgek küchi tennerxining erzanliqi, xitayda nopusning qérishigha qarshi halda, hindistanda 35 yashtin töwenlerning omumiy nopusning 65% ini igileydighanliqi, 2015-yilidiki hindistan iqtisadi tereqqiyat sür'itining xitayningkidin 0. 6 Pirsent artuq bolghanliqi, uning üstige amérika, yaponiye, yawropa döletlirining hindistan'gha meblegh sélishni köpeytiwatqanliqi qatarliqlar bayan qilinidu.

Munasiwetlik analizlarda yene, ötken ay amérika, yaponiye, hindistanning birleshme manéwir élip bérip xitaygha küch körsetkenliki, hindistanning yalghuz emesliki we herbiy tereqqiyatqa zor derijide meblegh ajritip, xitay bilen üzengge soqushturushqa teyyarliniwatqanliqi otturigha qoyulmaqta. Gerche analizlarda, ikki dölet otturisida yéqin kelgüside zor kölemlik urush partlimaydighanliqi texmin qilinsimu, asiyaning xojayinliq hoquqini talishish kürishining bu ikki chong döletning munasiwitini haman jiddiyleshtürüp turidighanliqi, chégra majiralirining bésiqmaydighanliqi ilgiri sürülmekte.

Hindistan keshmir arqiliq Uyghur diyarigha qoshna dölet bolup, xitay-hindistan sürkilishi Uyghur ziyaliylirining her zaman jiddiy diqqitide turup kelmekte. Ijtima'iy taratqularda bu heqtiki munaziriler dawamlashmaqta. 2017-Yili 25-, 27-féwral künliri küzey qibris türk jumhuriyitide chaqirilghan tunji nöwetlik sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini we 19-, 21-may bérlinda chaqirilghan 2-nöwetlik yighinida Uyghur ziyaliyliri hindistan-xitay munasiwetlirini mexsus muzakire qilip, bu heqte tewsiye qararliri qobul qilghan idi. Bu qararda, “Ikki döletning sürkilishidin ünümlük paydilinish, hindistan terepni qollash, baluchilarni qollash we Uyghur milliy musteqilliq herikiti üchün hindistanning yardimini qolgha keltürüsh” deydighan maddilarghimu orun bérilgen. Bu heqte enqere hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiyilik chüshenchiler institutining istratégiye mesililiri boyiche mutexessisi doktor erkin ekrem ependi öz qarashlirini bildürüp ötti.

Hindistan bilen xitay arisida hazirgha qeder 4 qétim chégra toqunushi yüz bergen. Hindistan bilen xitayning chégra siziqi1890-yili ötküzülgen “Xitay, en'gliye, tibet, hindistan kélishimi yighini” da belgilen'gendin buyan, xitay bilen hindistan arisida ilgiri az dégende 3 qétim chégra sürkilishi yüz bergen. Birinchisi, 1962-yilidiki aqsay rayonida bolghan xitay-hindistan urushi. Ikkinchisi 1967-yili tibet-hindistan chégrasidiki nathula chégra toqunushi. Üchinchisi 1986-yilidin 1987-yiligha qeder sozulghan arunachal paradesh sürkilishi.

Hemmidin éghir toqunush 1962-yilidiki xitay-hindistan urushi bolghan. Bu zamandiki hindistan rehbiri néhru, mezkur urush tüpeyli öz xelqining qattiq tenqid we hujumigha duch kelgen. Hindistan milletchiliri, urushta hindistanning meghlup bolghanliqini qobul qilalmay, néhrudin taki jenubiy tibet rayonlirigha qeder bésip kirishni telep qilishqan. 22 Kün dawamlashqan bu urushtin kéyin, xitay armiyisi igilep bolghan aqsay rayonini tashlap, 20 kilométir arqigha chékinip ketken. Urushta hindistanning 3000 din artuq adimi ölgen we ghayib bolghan. 3968 Adimi esirge chüshken. 1000 Din artuq adimi yarilan'ghan. Xitay tereptin ölgenler 722 adem, yarilan'ghanlar 1697 kishi bolghan. Bu qétimqi urushqa xitay armiyisi qatarida üch wilayet milliy armiyisining Uyghur eskerlirimu qatnashturulghan idi. Bu qétimqi urushta ölgen isma'il memet isimlik bir Uyghur uzun yillarghiche qehriman atilip xitay teshwiqat wasitiliride medhiyilen'gen.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi, hindistan bilen xitay otturisidiki toqunushning Uyghurlargha biwasite tesir körsitidighanliqini ilgiri sürdi.

1962-Yilidiki urushtin kéyin, hindistan-xitay munasiwetliri soghuq urush dewrige kirgen. Aridin 40 yil ötkende, ikki terepning arisidiki muz érishke bashlighan. Hindistan terep 2003-yiligha kelgendila tibetning xitayning bir qismi ikenlikini étirap qilidighanliqini bildürgen. 2006-Yili jenubiy tibet rayonida soda alaqisini bashlighan. Biraq, talash-tartish ichidiki arunachal paradesh rayonigha köplep hindi köchmenlerni yötkep, nopusni 1 milyon yüzmingdin ashuruwetken. Bu yerdiki yerlik tibetliklerge qarighanda, hindilarning nopusi qanche barawer éship ketken. Buning bilenla qalmay, hindistan terep yene talash-tartish ichidiki rayonlargha esker yötkesh we éghir qorallarni orunlashturush ishlirighimu sel qarimighan. Melumatlar, hindi armiyisining bu rayondiki xitay armiyisidin 3 hesse artuqluqini körsetmekte.

Bu qétim 6-ayda butanning telipi bilen doklamgha kirip, xitayning tash yol qurulushigha tosalghu peyda qilghan terep hindistan bolup, bu sürkilish hindistan-xitay arisidiki 4-qétimliq chégra sürkilishi hésablinidiken. Xitay tashqi ishlar ministiri we dölet mudapi'e ministiri bu seweblik köp qétim naraziliq bayanatliri élan qildi. Hindistanmu xitayning teleppuzigha yarisha jawab bérip kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.