Анализчилар: һиндонезийәдә, хитайларға қарши кәйпиятқа хитай милләтчилики сәвәблик

Мухбиримиз меһрибан
2018-02-19
Share
hindoneziye-xitay-chaghan-putxana.jpg Чаған мәзгилидә хитай бутханисиниң алдида аманлиқ сақлаватқан һиндонезийә қораллиқ сақчилири. 2018-Йили 16-феврал, җакарта.
AFP

Бирнәччә күндин буян, хәлқара ахбарат васитилири вә иҗтимаий таратқуларда һиндонезийәдә хитай көчмәнлиригә қарши кәйпиятниң күчийиватқанлиқи һәққидики хәвәрләр тарқалмақта. Мәлум болушичә, йәнә бир қетимлиқ миллий тоқунуш йүз беришидин әнсиригән һиндонезийә даирилири һиндонезийәдики хитай көчмәнлирини һиндонезийә тилини ишлитиш, һиндонезийә қануниға әмәл қилиш вә һиндонезийәдики йәрлик хәлқләрниң диний етиқади вә миллий өрп-адәтлиригә қәтий һөрмәт қилиш һәққидә агаһландуруш бәргән. Һиндонезийәниң дөләт әһвали вә бу йәрдики хитай көчмәнлириниң қилмишлиридин хәвәрдар бир қисим анализчиларниң қаришичә, һиндонезийәдә хитайларға қарши кәйпиятниң йәнә күчийишигә йеқиндин буян һиндонезийәдики хитай көчмәнлиридә қайтидин баш көтүрүватқан хитай милләтчиликиниң сәвәб болған болуши мумкин икән.

15-Феврал фейсбокта тарқалған бир син көрүнүшидә һиндонезийә сақчи әмәлдариниң қол астидики хитай сақчилиридин әгәр өзини һиндонезийә пуқраси дәп һесаблиса хизмәт вә адәттики алақидә чоқум һиндонезийә тилини ишлитишни тәләп қилған көрүнүши ашкариланди.

Мәзкур син көрүнүшидә һиндонезийәлик бир сақчи әмәлдари өзиниң қол астидикиләргә мундақ дәйду: “бу дөләттики күндилик турмуш алақисидә әмди хитай тилини ишләтмәңлар. Чүнки хитай тили башқа дөләтниң тили. Шу сәвәбтин хитай тилиниң бу җайда ишлитилиши чәклиниду. Бу җайдики йәрлик милләтләр арисиға сиңип кәткән хитайлар чоқум йәрлик хәлқниң тилини өгиниши керәк. Чүнки мән тәкитлимисәмму һазир бу җайда хитайларға қаршилиқ кәйпият барғанчә күчийиватиду. Буниңға сәвәб болғини силәр хитайлардики бекинивелиштин, йәрлик қаидә-түзүм вә өрп-адәтләрни қобул қилмаслиқтин болуватиду. Шуңа мән хитайларға қарши кәйпиятниң йәниму күчийишиниң алдини елиш үчүн ахирқи қетим шундақ агаһландуримәнки, мениң хитай тиллиқ қериндашлирим, мән силәрдин һиндонезийә җумһурийитидә бундин кейин һәргизму хитай тилини ишләтмәсликиңларни, һиндонезийә пуқраси болуш салаһийитиңлар билән һиндонезийә тилини ишлитишиңларни тәләп қилимән. Бу дөләтниң қануниға риайә қилиңлар. Хитай тили хитай дөлитиниң тили, у пәқәт ашу дөләттила күчкә игә, һәргизму бу дөләттә әмәс!”

Америкидики туңган паалийәтчилиридин җорҗийә университетниң доктор аспиранти сулайман гу әпәнди өзиниң һиндонезийәлик савақдашлиридин йеқиндин буян һиндонезийәдә барғанчә күчийиватқан хитайға қарши кәйпият һәққидә аңлиғанлирини баян қилди.

У мундақ деди: “савақдашлиримдин аңлишимчә, 1998-йили һиндонезийәдә йүз бәргән хитайларни қоғлаш вәқәсидин кейин, һиндонезийә һөкүмити һиндонезийәдики хитайларниң өз тилида алақә қилиши вә хитай тиллиқ мәктәпләрни қурушиға рухсәт қилған болсиму, әмма йеқиндин буян һиндонезийәдә хитай тилини чәкләш, хитайларға өчмәнлик қилиш кәйпияти күчәйгән.”

Сулайман гу әпәнди йәнә һиндонезийәдә хитайға қарши кәйпиятниң күчийишидики сәвәбләр һәққидиму тохтилип мундақ деди:
“мениңчә, һиндонезийәдә хитайларға қарши кәйпиятниң күчийишигә бир тәрәптин һиндонезийәдики йәрлик хәлқниң әҗдадлири хитайдин кәлгән хитай пуқралириниң бу җайниң иқтисадий тәрәққият вә башқа җәһәтләрдә йәрлик хәлқләргә мәнпәәт бәрмәсликидин келип чиққан болса, йәнә бир тәрәптин, һиндонезийәдики хитай көчмәнлириниң өзи бу дөләттә, йәни бир мусулман дөлитидә яшап туруқлуқ йәнила хитай тили вә хитай әнәниви мәдәнийитигә варислиқ қилишта чиң турувелиштәк мәдәнийәт бекинмичиликиниң күчлүк болуши сәвәб болған. Техиму ениқ қилип ейтқанда, йеқинқи йилларда хитайниң иқтисадий тәрәққиятиниң күчийишигә әгишип һиндонезийәдики хитай көчмәнлири арисида барғанчә күчәйгән хитай милләтчилики сәвәб болған болуши мумкин, дәп қараймән. Мана бу нуқтидин һиндонезийә һөкүмәт даирилири йәнә бир қетимлиқ миллий тоқунушниң алдини елиш үчүн хитай тиллиқ һиндонезийә пуқралиридин һиндонезийәниң йәрлик тилини ишлитиш вә һиндонезийәниң қанун-түзүм, өрп-адәт, қаидә-йосунлириға әмәл қилишни тәләп қилишқа мәҗбур болған болуши мумкин.”

Сулайман гу әпәнди йәнә нөвәттә явропа, америка қатарлиқ ғәрб дөләтлиридиму оқуш, саяһәт вә башқа сәвәбләр билән бу дөләтләргә чиққан хитай пуқралирини қарши алмайдиған кәйпиятниң күчийишидики бәзи амиллар һәққидә тохтилип өтти. У, мундақ деди:
“һазир хитай саяһәтчилири вә хитай оқуғучилири чәтәлләрдә барғанчә қарши елинмайдиған әһваллар көрүлүватиду. Мениңчә, буниңға йәнила йеқинқи йилларда хитайларда барғанчә күчийиватқан “чоң хитайчилиқ” хаһиши сәвәб болуватиду, дәп қараймән. Йеқинда америкидики хитай оқуғучилар торларда ‛немә үчүн мусулман оқуғучилар хитайниң чағинини тәбриклимәйду? чаған хитай дөлитиниң әнәниви байрими. Бундақ болған икән, болупму хитайдин кәлгән мусулман оқуғучиларму хитайларниң мәдәнийәт байрими болған чағанни тәбриклиши керәк!‚ дәйдиған муназириләр көпәймәктә. Мана мушу мисалниң өзила хитайлардики чоң хитайчилиқ хаһишини башқиларға теңиш, өзи туруватқан дөләт вә районниң мәдәнийитини йәкләшниң типик бир мисали дейишкә болиду.”

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәндиму илгири малайшияда бир мәзгил турғанлиқини билдүрүп, өзиниң малайшиядики мәзгилидә шәрқий-җәнубий асия дөләтлиридики йәрлик мусулманлар билән көчмән хитайлар оттурисидики зиддийәт-тоқунушларниң бәзилиригә шаһит болғанлиқини билдүрди.

Илшат әпәндиниң қаришичә, бу дөләтләрдики йәрлик хәлқләр билән хитайдин бу дөләтләргә келип йәрлишип кәткән хитайлар оттурисида даим йүз берип туридиған тоқунушларға көпинчә һалларда хитайлардики тил-мәдәнийәт җәһәттин бу дөләтләргә сиңмәслик вә хитай милләтчилики қатарлиқ амиллар сәвәб болған икән. У йәнә нөвәттә уйғур диярида барғанчә күчийиватқан йәрлик уйғурлар билән хитай көчмәнлири арисидики зиддийәт-тоқунушлар вә миллий өчмәнлик кәйпиятиғиму хитай һөкүмитиниң уйғур районида йолға қойған миллий бастуруш сияситидин башқа йәнә хитай көчмәнлиридики чоң хитайчилиқ хаһиши, хитайдин башқа милләтләр мәдәнийитини чәткә қеқиш һәтта һақарәтләштәк қилмишларниң сәвәб болуватқанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт