Yaponiye metbu'ati maqalisi: "Xitay-iranliqlarning eng yéqin dosti"

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2016-02-16
Share
iran-xitay-munasiwet.jpg Yaponiyede chiqidighan "Heptilik xewerler" zhurnilining 16-féwraldiki sanigha bésilghan "Ottura sherqte pulanglawatqan xitay-iran shérin ay panusi" namliq siyasiy iqtisad maqalisi.
RFA/Qutluq

Yaponiyede chiqidighan "Heptilik xewerler" zhurnilining 16-féwraldiki sanigha mezkur zhurnalning muxbirliridin o'ém mashuning "Ottura sherqte pulanglawatqan xitay-iran shérin ay panusi" namliq siyasiy iqtisad maqalisi élan qilindi.

Mezkur maqalide asasliqi iran, xitay we se'udi erebistan otturisidiki diplomatik munasiwetlerge bahalar bérilgen bolup, buningda yene Uyghur mesilisimu alahide tilgha élin'ghan.

Muxbir o'ém mashu maqaliside aldi bilen ötken yili amérika we gherb elliri iran'gha yürgüzgen iqtisadiy émbargoni bikar qilin'ghandin kéyin, buningdin ustiliq bilen paydilan'ghan xitay dölitining irandin köplep iqtisadiy nepke érishkenlikini bildürüp, bu heqte özining bir qisim analizlirini birlep-birlep otturigha qoyidu.

Xitay-iran munasiwiti heqqide toxtalghan aptor maqaliside: "2015-Yili iran'gha yürgüzülgen iqtisadiy jaza bikar qilinish bilen teng xitay re'isi shi jinping ötken yilining axiri iranda ziyarette boldi. Iran prézidénti hassan rohaniy bilen téhranda tepsiliy söhbetleshti. Ikki terep 25 yilliq küchke ige bolghan 17 türde kélishim hasil qilip,hassan rohaniy ikki dölet soda sommisini tarixtin buyanqi eng yuqiri chekke yetküzdi. Bu yalghuz iqtisadiy türler boyiche tüzülgen kélishimler bolmastin, belki buning bir qismi herbiy toxtamlar idi" deydu.

Muxbir o'ém mashu ikki dölet arisida tüzülgen kélishimlerning bir qismini alahide tilgha élip ötkende, xitay iranning tinchliq üchün ishlitidighan yadro énérgiye qurulushigha,iran bolsa xitayning "Bir belwagh bir yol" iqtisad pilanigha yardemde bolidighanliqigha wede qilghan.

Maqalide xitay dölitining iran'gha qilghan türlük yardemliri tepsiliy körsitilgen bolup, buningda 2009-yili iran xelq'ara jem'iyetning iqtisadiy jazasigha uchrighanda,
Xitay irandin néfit import qilishni toxtatmighan shundaqla iran bilen mexpiy kélishim hasil qilip, ottura sherqtiki soda ishlirida iran bankliridin paydilan'ghan.

Xitayning amérikigha qarshi turush jehettiki herikitide iran bilen birdeklikining mewjutluqini tekitligen aptor maqaliside: "Xitay, iran bilen birlikte amérikigha qarshi turush pikride bolghanliqi üchün iraq bilen afghanistan'gha yardem bergen" deydu.

Maqalide iranning herbiy ishliridin xewerdar erbablarning bu jehette ashkarilighan bezi bir uchurlirighimu orun bérilgen bolup, uningda déyilishiche, xitay iranning bezi bir chong tiptiki herbiy qurulush eslihelirini yasap bérishke hödde qilghan shundaqla iranning 2008-yilidin bashlap élip bériwatqan yadro atom énérgiyisi tetqiqatini xitay uran bilen teminligen.

Xitayning uchur menbeliride körsitilishiche, pütün xitayda yette chong uran kani mewjut bolup, buningdiki uranning zapas miqdari we yilliq ishlepchiqirishi eng aldida turidighan uran kani Uyghur rayonning éli nahiyiside iken.

Merkizi londondiki en'gliye xan ordisi xelq'ara tetqiqat merkizining mutexessisi sanam bakirning qarishiche, xitay bilen iran arisida ilgiridin tartipla mexpiy herbiy kélishimler tüzülgen bolup, xitay bu kélishimlerge asasen iran'gha herbiy jehettin izchil yardem bérip kelgen.

Mutexessis sanam bakirning éytishiche, iranning shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolushni telep qilishi, xitay üchün eng muhim bolup, xitay yéqin kelgüside shangxey hemkarliq teshkilatini shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha oxshash özining yétekchilikidiki küchlük herbiy teshkilat qilip qurup chiqmaqchiken.

Biraq, yaponiyediki xitay ishliri közetküchiliridin arima yamada bu heqte toxtilip: "Shangxey hemkarliq teshkilatining iqtisadini asasliqi xitay bilen rusiye öz üstige alghan. Shunga hazirqi waqitning özide bu ikki dölet iqtisadining ajizlishishi elwette shangxey hemkarliq teshkilatining tereqqiyatigha belgilik tesir körsitidu dep qaraymen" dédi.

Maqalide aptor: "Eger xitay iranni herbiy jehettin küchlük qollap berse, u chaghda iranning se'udi erebistan'gha bolghan qarshiliqi küchiyidu. Buning bilen ottura sherqtiki urush oti köpligen döletlerge tutushup, xitayning bu rayondin alidighan 70% néfiti toxtaydu. Shunga xitay iranning tinch bolushini xalaydu" dégen.

Aptor maqaliside xitay dölet re'isi shi jinpingning ötken yilining axiri birla waqitta arqa-arqidin se'udi erebistan bilen iranda ziyarette bolushini bu ikki dölet arisidiki tengpungluqni saqlash yüzisidin dep qarighan.

Shi jinpingning shu qétimqliq sepiride se'udi erebistan bilen iran'gha köplep meblegh salghanliqi maqalide alahide eskertip ötülgen bolup, yaponiyediki bir qisim közetküchilerning qarishiche, xitayning ottura sherqqe salghan bu xil mebleghliri nahayiti xeterlik dep qarilidiken. Bu xildiki qarashtikilerdin arima yamada bu heqte toxtilip: "Ottura sherqtiki döletlerdiki diniy mezhep toqunushi we milliy ziddiyettin kélip chiqiwatqan urush-majralar axirlashmighan bir waqitta, bu rayon'gha meblegh sélishning özini xitayning iqtisadiy üchün xeterlik dep qaraymen" dédi.

Maqalide shi jinpingning se'udi erebistan padishahi salman bilen yemen,süriye weziyiti heqqidimu öz-ara söhbet élip barghanliqi otturigha qoyulghan.

Aptor maqalisining axirida, xitayning se'udi erebistan we iran bilen bolghan munasiwetlirige baha bérip:"Se'udi erebistan bilen 1990-yildin bashlap diplomatik munasiwet ornatqan xitay qarimaqqa se'udi erebistan bilen yéqindek körünsimu, lékin, emeliyette iran'gha bekrek yéqin. Sewebi xitay 1990-yillardin kéyin Uyghur aptonom rayonida yüz bergen Uyghurlarning barliq heriketlirini se'udi erebistan bilen munasiwetlik dep qarighan. Se'udi erebistan sünniy mezhebide bolghanliqi sewebidin xitay ular sünniy mezhebidiki Uyghur musulmanlirining barliq herikitini qollaydu dep chüshen'gen we se'udi erebistan'gha bekrek diqqette bolghan. Biraq, iranni shi'e mezhebide bolghanliqi üchün Uyghurlargha yardem qilmaydu dep qarighan" deydu.

Biraq, mekkidiki Uyghur zhurnalist sirajidin ezizi se'udi erebsitan bolsun we yaki shu yerde hijrette yashawatqan Uyghurlar bolsun, ularning Uyghur musteqilliq herikiti bilen héchqandaq alaqisining yoqluqini ilgiri sürdi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.