Җов байдин, хитайни универсал кишилик һоқуқ вә ахбарат әркинликигә риайә қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2013-12-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
amerika-xitay-munasiwiti
amerika-xitay-munasiwiti
Photo: RFA


Америка муавин президенти җов байден пәйшәнбә күни хитай америка сода уюшмисида қилған сөзидә америка билән хитайниң универсал кишилик һоқуқ вә ахбарат әркинлики қатарлиқ мәсилиләрдә ихтилапи барлиқини билдүрүп, хитайда турушлуқ америка мухбирлириға қандақ муамилә қилиш мәсилиси оттуридики еғир ихтилапларниң бири икәнликини билдүрди.

Байден хитайни универсал кишилик һоқуққа, ахбарат әркинликигә риалийә қилишқа чақирди. Бу, байденниң икки күнлүк хитай зияритидә кишилик һоқуқ вә әркинлик мәсилисини 2 - қетим ашкара сорунда тилға елишидур.

Җов байден чаршәнбә күни америка әлчиханисида виза күтүп турған хитай пуқралириға сөз қилип, хитай яшлирини һөкүмәт оқутқучи вә диний рәһбәрләргә риқабәт елан қилишқа чақирған.

У, иҗадийәт вә йеңилиқ пәқәт әркин нәпәс алғандила вуҗудқа чиқидиғанлиқини әскәртип, америкида балила реаллиққа җәң елан қилса җазаланмайду, бәлки мукапатлиниду. Тамамән йеңи нәрсини вуҗудқа чиқириш үчүн кона қелипни бузуп ташлашқа тоғра келиду, дегән иди.

Америкида олтурушлуқ хитай тор әркинлик паалийәтчиси ли хоңкуән әпәндиниң қаришичә, байденниң кишилик һоқуқ вә ахбарат әркинликини ашкара тилға елип, хитайни универсал өлчәмгә һөрмәт қилишқа чақириши иҗабий һәрикәт болсиму, бирақ у сөз билән чәклинип қалмаслиқи, ембарго қатарлиқ конкрет тәдбирләрни қоллинип, хитайни кишилик һоқуқ хатирисини түзитишкә мәҗбурлаш керәк.

Ли хоңкуән, униң җуңго пуқралириға вә һәтта әмәлдарлириға барлиқ аммиви сорунлардин пайдилинип очуқ ашкара америка қиммәт қаришини, униң ахбарат, сөз әркинлики вә әдлийә мустәқиллиқ қаришини оттуриға қойғини қоймиғандин яхши. Бирақ ноқул сөзләп қоюшниң чоңрақ үнүми болмайду. Америка чоқум бәзи мувапиқ ембарго тәдбирлирини қоллиниши керәк. Җуңго компартийиси қораллиқ күчкә ишиниду. Униңға пәқәт сөзләпла қойса, алдиңизда хуш пеиллиқ билән аңлиғандәк қилсиму, бирақ кәйниңиздин өзи билгәнни қилиду. Йеқинқи йиллардин буян америка - җуңго башлиқлириниң көрүшүши изчил мушундақ болуп кәлди. Көрүнүштә әстайидилдәк қилиду,, бирақ арқидин һечнемигә һөрмәт қилмайду, дәп көрсәтти.

Байден, хитайда кишилик һоқуқ, ахбарат әркинлики һәққидә сөз қилған шу күни вашингтонда, америка президентиниң дөләт хәвпсизлик мәслиһәтчиси сузан райис хитай кишилик һоқуқ хатирисини тәнқид қилған. У, кишилик һоқуқ биринчи, намлиқ тәшкилатниң йиллиқ йиғинида қилған сөзидә, хитай хәлқи ипадә әркинлики, йиғилиш вә тәшкилатларға уюшуш әркинлики қатарлиқ җәһәтләрдики чәклимигә дучар болуватқанлиқини билдүрүп, мәһкимә, өзиниң қанунлириға риайә қилишқа чақирған сиясий өктичиләрни түрмигә солайдиған хитайда, америкилиқларни өз ичигә алған һечқандақ киши өзини бихәтәр һес қилмайду, дегән.

Бирақ сузан райис йәнә, бәзидә америка өзиниң демократийә, кишилик һоқуқ асаси қиммәт қариши билән дөләт бихәтәрликини қоғдаш еһтияҗи оттурисида таллашқа дуч келидиғанлиқини әскәртип, бәзидә америка өзиниң әң қиммәтлик өлчими - кишилик һоқуққа һөрмәт қилмайдиған дөләтләр билән содилишишқа мәҗбур болидиғанлиқини билдүргән.

У, хитайда хәлқ әмәлдарларни хиянәтчилик, муһит бузғунчилиқи, ишчи вә аммиви саламәтлик кризиси сәвәблик җавабкарлиққа тарталмиса, хитайға хусусән дуняға тәсир қилған мәсилиләр һәл қилиқсиз қалиду, дәп тәкитлигән.

Лекин, байден пәйшәнбә күни америка сода уюшмисида қилған сөзидә, кишиләр пәқәт әркин нәпәс алалиғанда, сөз әркинлики болғанда әнәнигә риқабәт елан қилалайду. Ахбарат һәқиқий әһвални хәвәр қилип, униң ақивитидин әндишә қилмиғандила йеңилиқ изчил вуҗудқа келиду, деди.

У йәнә, америка - хитай мунасивити һәққидә тохтилип, бизниң нурғун мәсилиләрдә ихтилапимиз бар. Бәзи мәсилиләрдики ихтилапимиз наһайити чоңқур. Мәсилән, буларниң бири, хитайдики америкилиқ мухбирларға қандақ муамилә қилиш мәсилисидур. Бирақ мән шундақ қараймән, әгәр хитай универсал кишилик һоқуққа, риайә қилса, у техиму күчлүк, техиму муқим, техиму иҗадчанлиққа игә болиду.

Бирақ ли хоңкүән әпәндиниң қаришичә, америка - хитай арисидики нурғун ихтилапни уларниң қиммәт қаришидики пәрқ кәлтүрүп чиқарған. У, хитайниң универсал кишилик һоқуқ қиммәт қаришини изчил рәт қилип келиватқанлиқини әскәртип, компартийә универсал қиммәт қаришини қобул қилса, униң һөкүмранлиқ нәзәрийисини тәвритип қойидиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: универсал қиммәт қарши бир хил сәмимийлик, һөрмәт, кишилик һоқуқ вә баравәрлик асасиға қурулған нормал қиммәт тонуши. Бирақ җуңго компартийисиниң қиммәт қарши нормал әмәс. Униң қиммәт қариши бир хил алаһидә қуллуқ, феодаллиқ монопол буржуазийә қиммәт қаршиниң арилашмисидин ибарәт. Униң қиммәт қарши дуняниң қиммәт қарши билән пүтүнләй зит. Ихтилапниң түгүни мана мушу йәрдә. Униң қиммәт қарши бир хил нормалсиз қиммәт қаришидур. Җуңгониң нөвәттики марксизмлиқ қиммәт қарши аллибурун боһранға учриған болсиму, бирақ компартийә униң орниға йеңи бир хил қиммәт қаршини дәсситәлмиди.

Хитай һөкүмити сиясий вә хиянәтчиликкә мунасивәтлик сәзгүр темиларда хәвәр - мақалә елан қилған чәтәллик мухбирни изчил чәкләп кәлди. Йеқинда қәшқәрни зиярәт қилип, «5 - июл вәқәси» дә оғли из - дерәксиз йоқап кәткән бир аилини зиярәт қилған чәтәллик бир мухбирни қәшқәрдин қоғлап чиқарған. Даириләр йәнә, чәтәллик мухбирларниң маралбешиға берип, 16 - ноябир«сериқбуя вәқәси» ни, лүкчүнгә берип, 26 - июн «лүкчүн вәқәси» ни тәкшүрүшигә йол қоймиған.

У йәнә, америкиниң «ню - йорк вақит гезити», «блумберг хәвәрлири» қатарлиқ ахбарат васитилирини хитайдики тор бетини тақап, униң мухбирлириға виза беришни яки визиси тошқан мухбирлириниң визисини узартип беришни рәт қилип кәлгән.

Бу икки ахбарат оргини хитай дөләт рәиси ши җинпиң, сабиқ хитай баш министири вен җябав аилисиниң мал мүлкини ашкарилиған. «Ню - йорк вақ гезити» вен җябавниң 2 милярд 700 милйон долларлиқ мал - мүлки барлиқини, бу мал - мүлүкниң бир қисми униң 90 нәччә яшлиқ қери анисиниң намида икәнликини илгири сүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт