Каталанларниң даваси: мустәқиллиқ - зиддийәтлик йол

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017.11.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Zunun-teyipof.jpg Миллий армийә 5-корпусқа өзгәртилгәндин кейинки командирларниң сүрити. Оңдин иккинчи киши сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң муавин баш қомандани зунун тейипоф. 1950-Йили, ғулҗа.
RFA/Oyghan

Йеқинқи күнләрдин бери каталанларниң мустәқиллиқни таллиған рәһбәрлири билән испанийә һөкүмити оттурисидики зиддийәтниң күчлиниши билән йеңи вәзийәт оттуриға чиққан. Испанийә һөкүмитиниң қаттиқ позитсийиси каталанлар ичидики мустәқиллиқ садасини күчләндүргән. Референдум қилиштин бурун мустәқиллиқни таллиған кишиләр 41 пирсәнт болған болса референдум җәрянидики бастуруш вә кейинки рәт қилиштин кейин мустәқиллиқни таллиған кишиләр 49 пирсәнткә йүксәлгән.

“каталанларниң мустәқиллиқ мусаписи пурсәтлик вә зиддийәтлик йол,” деди истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм. У, каталанларниң миллий ирадиси билән испанийә асаси қануни оттурисидики тоқунуш, асаси қанун бойичә берилгән пуқраларниң ирадә һөрлүки билән дөләтниң бөлүнмәслики һәққидики мәзмунниң зитлиқи һәққидә пикир баян қилғанда юқириқиларни оттуриға қойди.

Испанийәдәк демократик дөләттә йолға қоюлған аптономийә билән хитайдәк диктатор дөләт суйиистемал қиливатқан аптономийә уқуми оттурисидики пәрқ һәққидә доктор әркин әкрәм қарашлирини оттуриға қойди. Униңчә, аптономийиәдин мустәқиллиқ басқучиға өтүш демократик дөләтләрдә мустәбит дөләтләргә қариғанда тез, тинч вә қулай болидикән.

Тәтқиқатларда билдүрүлүшичә, испанийәниң демократик асаси башқа ғәрбий вә шималий явропа әллиригә қариғанда аҗизрақ болуп, пәқәт 23 пирсәнт киши демократийини муқәддәс қиммәт қараш дәп қобул қилидикән. Тәтқиқатчилар, буниң сәвәбини генерал франкониң испанийәни 1939-йилдин башлап таки 1975-йилғичә мустәбит шәкилдә башқуруп кәлгәнлики билән мунасивәтлик дәп қарайдикән. Шу сәвәбтин бу қетимлиқ каталонийә рәһбәрлириниң тутқун қилиниши вә сотқа чақирилишини каталанлар франкониң зораванлиқиға охшатмақта икән.

Германийә яшаватқан сиясий паалийәтчи әсқәрҗан әпәнди хитай уйғурларға вәдә қилған аптономийә билән каталанлар бәһримән болуватқан аптономийәниң пәрқи һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди. Униңчә, мустәбит әлләрдики аптономийә қәғәз йүзидә болуп болуп, һакимийәт униң иҗрасиға тосалғу болидикән.

Хәвәрләрдин қариғанда, һазир дуняда аптономийә һоқуқини йүргүзүватқан район 46 болуп, буниң 20 дин артуқи кәскин мустәқиллиқ даваси ичидә икән. Һалбуки, бүгүнки күндә қораллиқ күрәш билән һөкүмәт қуруп чиққан курдистан вә тинчлиқ йоли билән мустәқиллиқ җакарлиған каталонийәгә охшаш һеч бир районниң мустәқиллиқи етирап қилинмиған. 1933-Йили елан қилинған “монтәвидо әһдинамиси” бойичә қариғанда, төт амил бир милләтниң мустәқил болушиға шәрт қилинған. Булар чегралири ениқ айрилған территорийә, шу йәрдә яшап келиватқан хәлқ, шу районни башқуридиған һөкүмәт вә башқа әлләрниң етирапи икән. Һазир косуво, абхазийә, қибрис, пәләстин, тәйвән қатарлиқлар аллиқачан юқириқи шәртләрни һазирлиған болсиму, бүгүнгичә б д т етирап қилған мустәқил дөләт салаһийитигә еришәлмигән.

Әсқәрҗан әпәндимниң қаришичә, аптономийә мустәқиллиқ қәсириниң ачқучи болуп, уйғурлар бу ачқучқа игә икән. Униң қаришичә, уйғур давасини я хәлқара қанун, яки хитай қанунлири бойичә қилмақтин башқа чарә йоқ икән. Униң қаришида уйғур даваси хәлқара қанун бойичә кишилик һоқуқ даваси болуп, бүгүнгичә дава һаятида учриған һеч бир рәһбәр, тәшкилат яки дөләт рәсмий сорунларда уйғурларниң мустәқиллиқ мәсилисини тилға алмапту. 

Испанийәдики гранд университети оқутқучиси кияра олвера ханимниң қаришичә, испанийә сақчилириниң зораванлиқи вә испанийә һөкүмәт рәһбәрлириниң мурәссәсиз позитсийиси каталонийәдики мустәқиллиқ көрүшини кәскинләштүридикән. Буни хитайниң бастуруш сиясити сәвәблик күчийиватқан вә хәлқаралишиватқан уйғур вә тибәт давасиға селиштурма қилишқа болидикән. 

Уйғурларға худди каталанларға охшаш аптономийә һоқуқи, һәтта референдум қилиш пурсити келәрму, дегән соалимизға әсқәрҗан вә әркин әкрәмләр өз мулаһизилирини оттуриға қойди.

Әсқәрҗанниң қаришичә, уйғурлар әгәр өз давасиниң хитай қануниға уйғун һәқлиқ дава икәнликини оттуриға қоялиса, хәлқараниң қоллишиға еришип һәқиқий мәнидики аптономийәгә еришиш имкани болидикән.

Әркин әкрәмниң қаришичә, испанийә явропа бирликигә әза дөләт болғачқа каталанларниң аптономийә һоқуқи дәхлигә учриса явропа кишилик һоқуқ мәһкимисигә әрз сунса болидикән, лекин уйғурларниң әрз қилидиған ениқ бир орган болмиғачқа каталанлардәк әрз қилиш пурситигиму игә әмәс икән. 

Хитай һөкүмити каталонийә референдум қилғандин тартип таки бүгүнки күнгичә испанийә тәрәптә туруп кәлгән болуп, ройтерс, форбес вә атлантис қатарлиқ хәлқара мәтбуатларда берилгән бу һәқтики хәвәрләрдә буниң сәвәбини хитайниң каталонийәгә салған мәблиғиниң пүтүн испанийәгә салған мәблиғиниң 40 пирсәнтини тәшкил қилидиғанлиқини вә бундақ позитсийиси арқилиқ уйғур вә тибәт мустәқилчилиригә сигнал бериватқанлиқиға бағлиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.