Кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайни уйғур вә тибәт кишилик һоқуқ бузғунчилиқ тарихини етирап қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2014.03.26
firansiye-prezidenti-hollande-shi-jinping.jpg Фирансийә президенти холланд хитай рәиси ши җинпиң билән келишимгә қол қоюп болғандин кейин қол елишип бир-бирини тәбрикләшти. 2014-Йили 26-март, париж.
AFP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң сәйшәнбә күндин башлап фирансийәни зиярәт қилишқа башлиди. Фирансийәдин кейин у йәнә германийәни зиярәт қилиду. Ши җинпиң фирансийә зияритини башлаштин бурун, кишилик һоқуқ тәшкилатлири фирансийә президенти франшиос холландни хитай кишилик һоқуқ вәзийитигә ашкара позитсийә билдүрүшкә чақирған иди. Германийә кишилик һоқуқ тәшкилати ши җинпиңни хитайниң йеқинқи тарихини етирап чақирди.

Германийә һөкүмити хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң германийә зияритидә йәһудий чоң қирғинчилиқ хатирә сарийини зиярәт қилиш тәлипини рәт қилип, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қоллишиға еришти.“хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш җәмийити” намлиқ германийә кишилик һоқуқ тәшкилати ши җинпиңниң 28‏-март башлинидиған германийә зиярити һарписида доклат елан қилип, уни алди билән хитай садир қилған кишилик һоқуқ бузғунчилиқи, уйғур, тибәт, ички моңғул қатарлиқ районларда өткүзгән инсанлиққа қарши җинайитини етирап қилишқа чақирди.

Мәзкур тәшкилатниң асия ишлириға мәсул хадими улрих делиус зияритимизни қобул қилип, хитай компартийиси 1949‏-йили һакимийәтни өткүзүвалғандин кейин инсанлиққа қарши нурғун җинайәтләрни садир қилғанлиқини билдүрди.

У: бу бу доклатни елан қилиш арқилиқ германийәдики һәр бир кишигә японийәниң уруш җинайити вә инсанлиққа қарши туруш җинайити садир қилипла қалмай, хитайниңму 1949‏-йилдин кейин инсанлиққа қарши нурғун җинайәт садир қилғанлиқи һәққидә чүшәнчә беришни мәқсәт қилдуқ. японийә өзиниң тарихидин савақ елипла қалмай, хитайму өзиниң тарихидин савақ елиши керәк. Ши җинпиңниң өткән йили мав зедуңни әсләп қилған сөзидә нурғун мәсилә бар. Чүнки мав зедуң дәвридә нурғун паҗиәләр йүз бәрди, бу паҗиәләр болупму хитай йезилирида, ички моңғул, шәрқий түркистан, тибәт қатарлиқ җайларда еғир болди. Биз садир болған инсанлиққа қарши бу зораванлиқлардин савақ елишимиз лазим. Болмиса йәнә йеңи зораванлиқлар йүз бериду, дәп көрсәтти.

Германийә ахбарат васитилириниң ашкарилишичә, хитай тәрәп ши җинпиңниң германийә зияритини пиланлиғанда униң йәһудий чоң қирғинчилиқ хатирә сарийини зиярәт қилишини тәләп қилған. Бирақ германийә һөкүмити хитай тәрәпниң бу тәлипини рәт қилған. Германийә ахбаратиниң илгири сүрүшичә, германийә һөкүмити ши җинпиңниң йәһудий чоң қирғинчилиқ хатирә сарийини зиярәт қилип, буни 2‏-дуня урушида хитайға һуҗум қилған японийәгә қарши дипломатик тәшвиқат козири қилип қоллинишиға йол қоймиған.

Улрих делиус әпәнди, йәһудий чоң қирғинчилиқ хатирә сарийиниң қутлуқ бир орун икәнлики, германийә һөкүмити бу орунниң хитай -японийә оттурисидики дипломатик қоралға айлинип қелишиға һәргиз йол қоймайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: бизниң германийә һөкүмити ши җинпиңниң чоң қирғинчилиқ хатирә сарийини зиярәт қилишини үмид қилмайдиғанлиқидин хәвиримиз бар. Чүнки германийә һөкүмити бу орунниң токйо билән бейҗиң оттурисидики ихтилапниң қоралиға айлинип қелишини халимайду. Шундақла уларниң қаришичә йәнә, бу муқәддәс орунниң иззәт һөрмити дипломатик козирға айлинип қалмаслиқи керәк. Бу германийә һөкүмитиниң чүшәнчиси. Йәнә бир тәрәптин шуни нәрсә маңа аянки, ши җинпиңниң германийәдики мәзгили, униң германийә тарихини инчикилик билән көзитип, германийәниң өз тарихидин қандақ савақларни алғанлиқини өгиниши үчүн яхши пурсәт.

“хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилати” ниң доклати икки парчидин тәркиб тапқан. 1‏-Парчиси, хитай кишилик һоқуқ вәзийитигә алақидар, 2‏-парчиси, ши җинпиңниң йәһудий чоң қирғинчилиқ хатирә сарийини зиярәт қилиш тәлипигә мунасивәтлик болуп, мәзкур тәшкилат һәр икки доклатни германийә һөкүмитигә тапшурған. Улрих делиус әпәнди германийә һөкүмитини ши җинпиңниң бу қетимлиқ зияритидә кишилик һоқуқ мәсилисини ашкара оттуриға қоюшқа чақирди.

У мундақ деди: биз германийә һөкүмитиниң кишилик һоқуқ мәсилисини ашкара оттуриға қоюшини тәкитлидуқ. Буниң ашкара оттуриға қоюлуши пәвқуладдә муһим әһмийәткә игә. Бу мәсилини хусуси сөһбәтләрдә сөзләп қоюп, ашкара сорунда көрмәскә салмаслиқ керәк. Бизниң қаришимизчә, бу мәсилини ашкара оттуриға қоюш пәвқуладдә муһим. Чүнки бу йәнә, шәрқи түркистан, тибәт, ички моңғул вә хитайда кишилик һоқуқ күриши қиливатқан, вәзийәтни өзгәртишкә тиришиватқан кишиләр арисидики һәмкарлиқ үчүн алаһидә зөрүр. Биз дөләтни кишилик һоқуққа һөрмәт қилишқа мәҗбурлаш зөрүр, дәп қараймиз. Хитай вә шәрқий түркистандики кишилик һоқуқчилар бизниң қоллишимизға еһтияҗлиқ. Биз совет иттипақидин парчилинишидин савақ парчилинишидин савақ елип, диктатор дөләтләрдики кишилик һоқуқ қоғдиғучилири билән болған техиму зич һәмкарлиқ елип беришимиз лазим.

Ши җинпиң 28‏-март берлинға йетип кәлгәндә уйғур, тибәт, моңғул вә башқа германийә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң зор көләмлик наразилиқ намайишиға дуч келиши мумкин. Улрих делиос, шу күни хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилати, тибәтни һимайә қилиш җәмийити қатарлиқ тәшкилатларниң уйғур вә моңғуллар билән бирлишип, берлиндики бир қанчә орунда намайиш қилидиғанлиқини билдүрди. Униң ашкарилишичә, наразилиқ намайишлириниң бири, германийә президент мәһкимиси вә баш министирлиқи алдида өткүзүлидиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.