Хитай баш министири ли кечяң әнглийә зияритини намайишларниң садасида башлиди

Мухбиримиз ирадә
2014.06.17
engiliye-bash-ministri-david-kameron-li-kechang.jpg Хитай баш министири ли кечяң әнглийә баш министири давид камерон билән көрүшти. 2014-Йили 16-июн, әнглийә.
AFP

Бүгүн хитай баш министири ли кечяң әнглийәгә қилған тунҗи рәсмий зияритини башлиди. Униң бу қетимлиқ зиярити иқтисадий алақиләрни күчәйтишни мәқсәт қилған болуп, бу зиярәтниң әһмийити һәр икки дөләт үчүн зор һесаблинидикән. Әмма әнглийәдики уйғур, тибәт тәшкилатлири, фалунгуң муритлири намайиш қилип хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүрди вә шундақла әнглийә һөкүмитини кишилик һоқуқ қиммәт қариши бойичә иш қилишни унтуп қалмаслиққа дәвәт қилди.

17-Июн хитай баш министири ли кечяң әнглийәдики тунҗи рәсмий зияритини башлиди. Уни әнглийә баш министири давид камерон күтүвалған болуп, у вә униң йенидики һәмраһлири шундақла йәнә әнглийә аял падишаһи илзабитниң қобул қилишиға еришти.

Хитай рәһбәр ли кечяңниң зиярити сабиқ хитай дөләт рәиси ху җинтавниң 2005-йили әнглийәгә қилған зияритидин кейинки вә шундақла 2012-йили әнглийә баш министири давид камерон тибәт роһаний даһийси далай ламани қобул қилип, хитайниң аччиқини қаттиқ кәлтүргәндин кейин тунҗи қетим бир хитай дөләт рәһбириниң әнглийәни зиярәт қилиши болуп һесаблинидикән. Бу зиярәт икки дөләт мунасивитидики музлар ерип, йеңи бир дәвр башланғанлиқиниң ипадиси дәп қаралмақта. Игилинишичә, бу қетимлиқ учришишқа хитай баш министири ли кечяң зор сода-тиҗарәт өмики билән бирликтә кәлгән болуп, икки дөләт арисида имзалинидиған сода келишимлириниң омумий соммиси 18 милярд долларға баридикән. Бу қетим хитай вәкилләр өмики әнглийә билән ядро енергийиси, юқири сүрәтлик пойиз вә шималий деңизда нефит қидириш қатарлиқ саһәләрдә һәмкарлишишни музакирә қилидиған вә келишим түзидиған болуп, бу һәр икки дөләт үчүн муһим әһмийәткә игә икән.

Бу нөвәтлик зиярәт әнгилийә-хитай һәр икки дөләт үчүн мунасивәтләрни яхшилаш, иқтисадий алақиләрни күчәйтиш мәқсәт қилинған муһим бир зиярәт болсиму, әмма кишилик һоқуқ мәсилиси йәнила бу учришишларда тилға елиниши керәклики әскәртилмәктә. Әнглийәниң муавин баш министири ник клег хитай министирниң зияритиниң 3 күнлүк зиярити башланған биринчи күни әтигәндә мухбирларға қилған сөзидә, хитай һөкүмити хитайдики “кәң көләмлик вә системилиқ” кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң җавабкари, деди. У шундақла хитайдики пуқралар демократик очуқ җәмийәтниң дүшмини болған бир партийилик коммунист түзүмгә кишәнләнгән, деди. У сөзидә әнглийәниң әлвәттә хитайда һелиһәм давам қиливатқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини қоллимайдиғанлиқини әскәртти. У хитай билән болған мунасивәтләрни күчәйтиш арқилиқ хитайда демократийини илгири сүрүшкә ярдәм қилғили болидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини билдүрди.

Бүгүн, хитай баш министир ли кечяң әнглийә баш министири давид камерон билән билән көрүшүватқанда, әнглийәдики уйғур, тибәт вә фалунгуң муритлири намайиш қилди. Улар намайиш җәрянида хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуққа қиливатқан дәпсәндичиликини әйибләш билән бир вақитта, әнглийә баш министири давид камеронниму ғәрб демократик дөләтлириниң асасий қиммәт қарашлирини унтуп қалмаслиққа чақирди. Намайишқа әнглийәдики уйғурлар ай юлтузлуқ көк байрақлирини көтүрүп чиқип, җамаәтчиликниң уйғурларниң һазирқи вәзийитигә диққәт қилишини тәкитлиди. Әнглийәдә турушлуқ рәһимә ханим намайишниң әһвалидин бизгә мәлумат бәрди. Рәһимә ханим сөзидә, өзиниң намайиш мәйданиға кәлгән мухбирларниң зияритини қобул қилғанда, һазирқи уйғур елиниң вәзийитиниң интайин җиддийликини, хитайниң һечқандақ хәлқара түзүмгә мас кәлмәйдиған сотларни арқа-арқидин ечиш арқилиқ, уйғурларға өлүм җазаси бериватқанлиқини билдүргән. У шундақла әнглийә мухбирлириға һазир түрмидә тутуп турулуватқан академик илһам тохтиниң дәрһал қоюп берилиши керәкликини ейтқан.

Хитайға қарши намайиш қиливатқанлар арисида нурғун вийетнамлиқларму бар болуп, улар “хитай вийетнамдин қолуңни тарт” дегәндәк шоар тахтилирини көтүрүшкән. Фалунгуң муритлири болса хитай һөкүмитини қатиллиқ қилиш, инсан органлири тиҗарити қилиш билән әйиблигән шоарларни көтүрүвалған. Мәзкур намайиш мәйданиға йәнә, қоллирида хитайниң байриқини көтүрүвалған бир түркүм хитайларму кәлгән болуп, улар қарши тәрәптики намайишчилар товлаватқанда, һәдәп дақа-думбақ, чаң челип, намайишчиларниң авазини бесишқа урунған. Рәһимә ханим бу кишиләрниң һәр қетимлиқ намайишта барлиқини, уларниң мәхсус орунлаштурулидиғанлиқини билдүрди.

Хитай министирниң бу қетимлиқ зияритидә икки тәрәпниң интайин муһим саһәләрдә һәмкарлишидиғанлиқи вә буниң соммисиниң интайин юқирилиқи давид камерон зади кишилик һоқуқ мәсилисини күн тәртипигә киргүзәмду? дегән соални пәйда қилди. Әлвәттә көзәткүчиләрму ли кечяңниң 3 күнлүк зияритидә бу мәсилиниң оттуриға чүшидиған-чүшмәйдиғанлиқиға, хитайниң инкасиниң немә болидиғанлиқиға қизиқмақта. Әнглийәдики уйғур зиялийлиридин әзиз әйса әпәнди болса әнглийәниң демократик бир дөләт болуш сүпити билән узун муддәтлик пиланлирида йәнила кишилик һоқуққа әһмийәт берип, уни хитай билән болған мунасивәтлиридә муһим орунға қойидиғанлиқини, униң өз қиммәт қаришидин асанлиқчә ваз кәчмәйдиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.