Türkiye ilim sahesidikiler mirsultan osmanning hayati we ilmiy emgeklirige yuqiri baha berdi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-12-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida sözlimekte. 2015-Yil. Enqere, türkiye.
Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida sözlimekte. 2015-Yil. Enqere, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Ataqliq tilchi, hazirqi zaman Uyghur tili we di'aléktliri tetqiqatidiki dangliq ustaz, chaghatay tili tetqiqatigha zor töhpilerni qoshqan alim shundaqla türkologiye saheside yüzligen Uyghur we chet'ellik tetqiqatchilarni terbiyeligen ustaz mirsultan osman ependi 2017-yili 12-ayning 1-küni seherde ürümchide 88 yéshida alemdin ötken.

Uning wapati türkiye ilim sahesidikilerni, bolupmu türkiyediki türkologlarni matemge chömdürdi. Mirsultan osman türkiyedimu yaxshi tonulghan türkolog bolup, 2004-yili enqere uniwérsitétida "Uyghur tili tetqiqati toghrisida" témisida mexsus doklat bergen idi. 2013-Yili uning til tetqiqati we türkologiye ilmige qoshqan alahide töhpisi üchün altun médal bérilgen idi. 

2015-Yili 18-dékabir küni türkiye paytexti enqerediki ghazi uniwérsitétida dangliq Uyghur türkolog mirsultan osman tughulghanliqining 85 yilliqi, ataqliq sha'ir, yazghuchi we meshhur jama'et erbabi abduréhim ötkür wapatining 20 yilliqigha béghishlan'ghan "Uyghur tetqiqati ilmiy muhakime yighini" ötküzülgen idi. Mezkur yighinning échilish murasimida söz qilghan mirsultan osman ependi intayin kemterlik bilen öz xelqige héchqanche ish qilip bérelmigenlikini, ilmiy tetqiqat saheside téxi nurghun arzulirining ishqa ashmighanliqini bayan qilghan idi.

Merhum mirsultan osman hayatini hazirqi zaman Uyghur tili, Uyghur di'aléktliri we chaghatay türkiy tili tetqiqatigha béghishlighan idi. U, bu sahede öchmes izlarni qaldurup ketti. 

Türkiyediki dangliq türkolog, türkiye til tetqiqat idarisining sabiq bashliqi, doktor exmet bijan erjilasun ependi Uyghur türkolog mirsultan osman'gha yuqiri baha bérip, mundaq dédi: "Mirsultan osman bügünki sherqiy türkistanning eng muhim türkologliridin biri idi. Biz uni tunji qétim qeshqerning opal dégen jayida mexmut qeshqirining qebrisi tépilghanliqi toghrisidiki maqalisi bilen tonuduq. Mezkur qebrining tépilishidimu mirsultan osmanning töhpisi nahayiti zor. 1957-Yilida bir arxé'olog mexmut qeshqerining qebrisi opalda bolushi mumkin dep bir doklat yazghan iken. Isma'il namliq bir arxé'olog yazghan doklat téxi neshr qilinmidi. 1981-Yilida qasim rehim 'aziq mehellisi toghrisida' namliq bir maqale élan qildi. Bu maqale élan qilin'ghan haman ibrahim muti'iy bilen mirsultan osman qeshqerge bardi. U yerde tekshürüsh élip bardi. 1983-Yili 1836-yilida yézilghan bir höjjet tépildi. Bu höjjetni mirsultan bilen ibrahim muti'iy tetqiq qildi. 1984-Yilida ibrahim muti'iy bilen mirsultan osmanning 'mexmut qeshqerining yurti, hayati we maziri toghrisida' namliq meshhur maqalisi élan qilindi. Bu maqale 1987-yili 'sowét türkologiyesi' namliq zhurnaldimu élan qilindi. Kéyinki yillarda qazaqistan we türkiyedimu élan qilindi. Opal, aziq dégen yer isimliri diwanda bar idi. Bügünki opaldiki mexmut qeshqerining qebrisining tépilishi we mexmut qeshqeri meqberisi we muzéyining qurulushida mirsultan osmanning töhpisi zor."

Proféssor exmet bijan erjilasun ependi mirsultan osmanning türkologiyige qoshqan eng muhim töhpiliri arisida "Türkiy tillar diwani" bilen "Qutadghu bilik" ni hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilish xizmiti ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "'qutadghu bilik' namliq eserni Uyghurchigha terjime qilghanlar arisida mirsultan osmanmu bar. Mexmut qeshqerining 'diwan lüghatit türk' namliq esiri türkologiyining shundaqla türk tili tarixi tetqiqatining eng muhim esiri. Bu kitabning hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilinishida mirsultan osmanning töhpisi nahayiti zor. 'türkiy tillar diwani' ning tunji neshrini Uyghurlar 1981-1983-1984-yillirida qildi. Bu neshri 2002-yilida xitay tilighimu terjime qilin'ghan bolup, mirsultan osman bu terjimigimu qatnashqan. 2008-Yilida ürümchide mezkur eser qayta neshr qilindi. Bu nusxisini 5 kishi neshrge teyyarlighan bolup, bular ichidimu mirsultan osman bar." 

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan türkiye izmirdiki ege uniwérsitétining proféssori, doktor alimjan inayet ependi mirsultan osmanning bezi maqalilirining, bolupmu mexmut qeshqerining qebrisi toghrisida yazghan maqalisi bilen Uyghur di'aléktliri toghrisida yazghan maqalilirining türkchige terjime qilin'ghanliqini, "Uyghur tili di'aléktliri" namliq kitabini türkiyediki türkologlarning menbe qilip paydilan'ghanliqini bayan qildi.

Türkiye malatyadiki inönü uniwérsitétining proféssori, doktor erxan aydin ependi 2015-yili mirsultan osman tughulghanliqining 85 yilliqi munasiwiti bilen mexsus maqaliler toplimi neshr qildurghan bolup, maqaliler toplimi mirsultan osmanning oqughuchiliri we tonulghan türkologlarning maqaliliridin terkib tapqan. 

Merhum mirsultan osman 2015-yili türkiyege kelgen waqtida türkiye kutupxanilirida saqliniwatqan chaghatay türkiy tilidiki qolyazmilarning köpeytilgen nusxilirini élip, bularni neshrge teyyarlawatqan iken. Uning yéqinlirining éytishiche, ikki yildin béri kéche-kündüz chaghatayche tékistlerni neshrge teyyarlawatqan iken, bextke qarshi bu emgekler yoruq körmey turup alemdin ötken.

Toluq bet