Pakistanliq sodigerler özlirining tutqundiki Uyghur ayalliri heqqide guwahliq berdi

Muxbirimiz méhriban
2018.12.17
pakistanliq-Mirza-Imran-ayali-lager-pakistan-elchixanisi.jpg Pakistanliq tijaretchi mirza imran ba'ig ependi pakistanning béyjingdiki elchixanisi aldida, “Terbiyelesh lagéri” gha élip kétilgen Uyghur ayali Malika Mamiti(melike mamut) bilen chüshken süritini körsitip, ayalining qoyup bérilishi üchün yardem telep qilmaqta. 2018-Yili 26-séntebir.
AP

Yéqindin buyan xelq'araliq taratqularda Uyghur diyaridiki lagérlargha qamalghan ayalliri heqqide guwahliq bergen pakistanliq sodigerler barghanche köpeymekte.

En'gliye b b s agéntliqining 14-dékabir künidiki sanida bérilgen “Xitay shinjangda Uyghurlargha qarita yoqilang bahanide tutqun élip barmaqta” serlewhelik xewiride xitay da'iriliri “Kespi terbiyelesh merkezliri” dep teriplewatqan yighiwélish lagérlirigha qamalghan milyonlighan Uyghurning emeliyette bu jaylargha mejburiy élip bériliwatqanliqi we xorlashlargha uchrighanliqi heqqide ikki neper pakistanliq tijaretchining öz béshidin ötken kechmishliri arqiliq ispat bergenlikini xewer qildi.

B b s agéntliqining ziyaritini qobul qilghan pakistanliq sodiger shahit zaman we muhemmed jamil ependiler özlirining xitayda soda qilghan mezgilide tijariy hemkarliq sewebidin dostluq ornatqan we kéyin toylashqan Uyghur ayallirining xitay saqchiliri teripidin héchqandaq sewebsizla mejburiy élip kétilgendin buyan qoyup bérilmigenlikini bildürgen.

Shahit zaman ependining bildürüshiche, u xitaydiki mezgilide gülbanu isimlik bir Uyghur ayal bilen hemkarliship tijaret qilghan. Bu mezgilde u gülbanu bilen birlikte Uyghur diyarida bir mezgil turup pakistan'gha qaytip kelgen. Emma shuningdin kéyin uning gülbanu bilen bolghan alaqisi üzülgen. Kéyin qaytidin xitaygha gülbanuning dérikini qilip barghinida bu ayalning özi qatnashqan bir qétimliq jüme namizi seweblik tutqun qilin'ghanliqini bilgen.

Shahit zaman özi kéyinki qétim gülbanuni izdep xitaygha barghan chaghdiki ehwalni mundaq bayan qilidu: “Men xitaygha qaytidin bérip uni izdimekchi boldum. Emma béyjing ayrodromidila tosup qélindim. Men köchmenler idarisidikilerge men ilgiri xitayda oqughanliqimni, qanunluq wizam barliqini éytqan bolsammu, ular méning chégradin kirishimge yol qoymidi. Manga oxshash kechmishi bar kishilerning bildürüshiche, gülbanuning tutqun qilinishigha men shinjangdiki mezgilimde qatnashqan bir qétimliq jüme namizi seweb bolghan iken. Men hazir gülbanuning qachan qoyup bérilidighanliqini bilmeymen hem uning qoyup bérilgendin kéyin men bilen alaqilishidighanliqinimu bilmeymen. Emma men uni nahayiti séghindim.”

Muhemmed jemil isimlik yene bir pakistanliq sodiger özining 2016-yili xitaydiki tijariti mezgilide islam dinigha étiqad qilmaydighan bir Uyghur ayal bilen toy qilghan bolsimu, emma 2017-yilining axirida xitay da'irilirining uning hamilidar ayalini béyjingdiki öyidin mejburiy tutqun qilip élip ketkendin buyan, ayalining iz-dérikini alalmighanliqini bildürgen.

U eyni chaghdiki ehwalni mundaq bayan qilidu: “2017-Yilning eng axirqi künliri idi, biz eyni chaghda béyjingda yashawatqan iduq, ayalim méning balamgha hamilidar idi. Emma bir küni kechqurun xitayning hökümet xadimliri öyimizge kélip ishikimizni qaqti. Ular méning pasportumni tekshürgendin kéyin ayalimning kimlikini körüshni telep qildi we uni özliri bilen méngishqa buyrudi. Men ulardin chüshenche bérishni telep qilghinimda ular ‛terbiyeleymiz‚ dégen jawabni berdi. Men ulargha ayalim we méning islam dinigha étiqad qilmaydighanliqimizni éytqan we ularning aldida islam dinida cheklinidighan yémekliklerni yégen bolsaqmu, emma ular perwa qilmidi, hamilidar ayalimni mejburiy élip ketti. Men we ayalim islam dini bilen héchqandaq alaqimiz yoq idi. Emma ular yenila bizni jazalidi? men hazir ayalimning aqiwitining qandaq bolghanliqini bilmeymen. Ular yene méni derhal öyümdin ayrilishqa buyrudi. Chünki öyni ayalimning namida sétiwalghan iduq.”

Öz a'ilisining béshigha kelgen paji'elik qismetliri heqqide guwahliq bergen pakistanliq sodigerlerning yene biri cha'uddiri jawéd attadur. U 17-dékabir küni birleshme agéntliqqa bergen bayanida ayali amine bilen körüshelmigenlikige bir yildin ashqanliqini bildürgen.

Jawéd attaning bildürüshiche, u amine manaji isimlik Uyghur ayal bilen toy qilghili 14 yil bolghan bolup, 2017-yil 8-aydin buyan uning ayali bilen bolghan barliq alaqisi üzülgen iken. Jawéd atta ayali bilen axirqi qétim qilishqan sözlirini bayan qilip, “Ayalim manga ‛siz kétishingiz bilen ular méni lagérgha élip kétidu, men belkim qaytip kélelmeslikim mumkin‚ dégen idi,” deydu.

Jawéd atta ependi yene xitay da'iriliri “Terbiyelesh merkizi” dep atawatqan jaylar heqqide toxtilip, “Ular bu jaylarni mektep deydu, emma ularning hemmisi türmilerdur. Chünki ular u yerdin héchyerge chiqip kételmeydu,” dep jawab bergen.

Radiyomiz igiligen ehwallardinmu yéqindin buyan xitayning Uyghur diyaridiki saqchi da'irilirining jaza lagérlirigha qamalghan Uyghur ayallirini qoyup bérishni telep qiliwatqan pakistanliq sodigerlerge ayallirining eng téz waqitta qoyup bérilidighanliqi heqqide quruq wedilerni bérip dawamliq aldash wasitisini qollan'ghanliqi melum bolghan idi. Undin bashqa yene ularning xitaydiki tijaret kinishkisini bikar qilish, wiza uzartip bermeslik, xitay chégrasidin qoghlap chiqirish, hetta ulardin Uyghur ayalliri bilen ajriship kétishni telep qilish qatarliq tehdit wasitilirini qolliniwatqanliqi melum bolghan idi.

Mezkur weqedin kéyin öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen radiyomizgha ehwal inkas qilghan birqanche neper pakistanliq sodigermu xitay hökümet da'irilirining ularni Uyghur diyaridin qoghlap chiqirish, rayonda turushluq resmiyetlirini bikar qiliwétish, uzartip bermeslik qatarliq her xil bésim we tehditlirige duch kelgenlikini bildürgen idi.

Pakistanliq sodigerlerdin miya shahit ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining Uyghur millitidin bolghan ayaliningmu héchqandaq sewebsizla xitayning jaza lagérlirigha qamalghanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, u bir yildin buyan özige oxshash qismettiki pakistanliq sodigerler bilen birlikte pakistan we xitay hökümet da'irilirige mektup yollash, naraziliq namayishi élip bérish qatarliq yollar arqiliq öz telepliri we naraziliqlirini ipadiligen bolsimu, emma da'irilerdin her xil wedilerni alghandin bashqa körünerlik emeliy ünümi bolmighan.

U bayanida eng yéqinqi weziyet heqqide toxtilip, pakistanning yéngidin teyinlen'gen bash ministiri imranxan we uning hökümitidin kelgen jawaplarda ularning teleplirining xitay hökümitige yetküzülidighanliqi, pakistanliq sodigerlerning Uyghur ayallirining pat yéqinda erkinlikke chiqidighanliqi wede qilin'ghanliqini bildürdi. Shundaq bolsimu, emma ularning Uyghur ayalliri yenila qoyup bérilmigenliki üchün pakistanliq sodigerler arisidiki naraziliq sadaliri barghanche küchiyiwatqan weziyet shekillen'gen iken. U buning aqiwitining her ikki dölet hökümetliri üchün yaxshi aqiwet élip kelmeydighanliqini bildürdi.

Pakistanliq sodigerlerning guwahliqidin melum bolghinidek, pakistan hökümet da'iriliri Uyghur diyardiki lagérlar mesiliside inkas qayturmasliq yaki öz dölitidiki pakistanliq sodigerlerning shikayetlirige qarita quruq wede bérish pozitsiyeside bolghan. Birleshme agéntliqning 17-dékabirdiki xewiride pakistan terepning bu xil passip pozitsiyesi ularning xitay bilen bolghan yéqin munasiwitining buzulushidin ensirigenlikidin bolghan dep körsitilgen.

Xewerde déyilishiche, pakistan kéngesh palatasi tashqi ishlar komitétining re'isi mushahid hüseyin birleshme agéntliq muxbirining Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide sorighan so'aligha mundaq jawab bergen: “Musulman dunyasining, bolupmu pakistanning xitay bilen bolghan yéqin munasiwiti seweblik pakistan terep xitay hökümitining lagérlar üstidiki chüshendürüshini omumyüzlük toghra dep qarimaqta.”

Birleshme agéntliqning xewiride yene washin'gtondiki wélson merkizi asiya programmisining mu'awin diréktori maykol kogélmenning sözliri neqil élin'ghan. Maykol kogélmen musulman dunyasining néme üchün Uyghur musulmanlirining ziyankeshlikke uchrushigha qarita jim turuwélishining sewebi heqqide mundaq dégen: “Musulman dunyasining xitay hökümitining öz térritoriyesidiki musulmanlargha qaritiwatqan basturushlirigha süküt qilip turuwélishidiki seweb del ularning dunyadiki ikkinchi nomurluq derijidin tashqiri küch bilen bolghan yéqin alaqilirini saqlap qélishtiki menpe'et nuqti'ineziri bilen munasiwetlik.”

Xitay da'iriliri 2016-yil axiridin buyan Uyghur diyarida “Diniy ashqunluqqa zerbe bérish”, “Milliy bölgünchilikke zerbe bérish” dégendek heriketlerni qozghap, Uyghurlarni türküm-türkümlep tutqun qilip jaza lagérlirigha qamighan. Amérika istixbarat organlirining mölcherlishiche hazirghiche bu xil lagérlargha qamalghan Uyghurlarning sanini 800 mingdin 2 milyon'ghiche dep mölcherlesh mumkin iken. Ularning arisida 500 din artuq pakistanliq sodigerlerning Uyghur ayallirimu barliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.