Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy "Qayta terbiyilesh" ke duch kelmekte (2)

Muxbirimiz eziz
2018-08-08
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitay insan heqliri himayichiliri" teshkilatining torbétide élan qilin'ghan "Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy 'qayta terbiyilesh' ke duch kelmekte" namliq doklat. 2018-Yili 3-awghust.
"Xitay insan heqliri himayichiliri" teshkilatining torbétide élan qilin'ghan "Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy 'qayta terbiyilesh' ke duch kelmekte" namliq doklat. 2018-Yili 3-awghust.
nchrd.org

Erkin asiya radiyosi élawisi: Tinch shekilde insan heqliri üchün küresh qilishni nishan qilghan hökümetsiz teshkilatlardin "Xitay insan heqliri hémayichiliri" yéqinda neq meydan tekshürüshliri asasida birleshken döletler teshkilatigha mexsus doklat sun'ghan. Bu doklatta Uyghurlar diyaridiki "Terbiyelesh merkizi" namida mewjut boluwatqan lagérlargha qamalghan we mejburiy shekildiki öginish kurslirigha qatnishiwatqan Uyghurlarning sanining alliqachan üch milyondin éship ketkenliki sanliq melumatlar we höjjetler asasida bayan qilin'ghan. Biz bu munasiwet bilen mezkur doklatni toluq terjime qilip anglighuchilirimiz diqqitige sunduq. Doklatning mezmuni pütünley esli tékistke sadiq bolush asasida teyyarlandi.

Tarim wadisidiki yéza nopusining az dégendimu 30 pirsenti qanunsiz dawam qiliwatqan "Qayta terbiyelesh" te

Biz 2018-yilining otturiliri qeshqer we pütkül tarim wadisidiki yéza ahalisidin "Esebiylikni tügitish" lagérlirigha solan'ghanlar yaki mejburiy bolghan "Qayta terbiyelesh" kurslirigha qatnishiwatqanlarning omumi sanini iditlap chiqtuq. Bu qétimliq iditlashta qeshqer yéziliridiki ziyaret obéktiliridin kelgen cheklik melumatlar, Uyghurlar diyaridiki yuquri derijilik emeldarlarning aghzidin chiqqan san-séfirlar, Uyghurlar diyaridiki her derijilik hökümetlerning 2017-yilining axirigha qeder "Térorluqqa qarshi turush" we "Esebiylikni tügitish" tiki, jümlidin "Qayta terbiyelesh"tiki nishanigha asasiy jehettin yetkenliki heqqidiki melumatlar asas qilindi.

Qeshqer wilayitidiki ziyaret misallirigha asasen biz "Yézilardiki ahalining az dégendimu on pirsenti <qayta terbiyelesh> lagérlirigha qamalghan, 20 pirsenti bolsa yéza yaki nahiyelerdiki kündüzlük\kechlik <qayta terbiyelesh> kurslirida öginishke mejburlan'ghan. Her ikkisini qoshqanda jem'i 30 pirsent ahale mushu ikki tiptiki lagérlarda" dep kemterin bir mölcherni otturigha qoyduq.

Bayamqi sekkiz yézidin "Qayta terbiyelesh"ke mejburliniwatqanlarning nisbitini qeshqer wilayitining, shuningdek pütkül tarim wadisining yéza-qishlaqlirigha wekil xaraktérlik qilip élish mentiqige uyghun. Chünki xitay hökümitining mezkur rayon'gha qaratqan qattiq qol siyasiti Uyghurlar diyarining bashqa rayonlirigha oxshimaydu. Tarim wadisi alliqachan xitay hökümitining xélila qoyuq herbiy tüs alghan "Üch xil küch" ("Térorluq", "Diniy esebiylik", "Bölgünchilik") ke qarshi "Xelq urushi"diki "Jenggah" bolup qalghan.  Xitay axbaratliri xewer qilghan "Térorluq hujumliri"ning köpinchisi tarim wadisida yüz bergen. Bu rayonlarni bolsa xitay hökümiti 2009-yilidiki tomuz weqesidin bashlapla "<Üch xil küch>lerning zoriyishini munbet tupraq bilen temin etken jay" dep élan qilghan idi.

Biz peqet yéza nopusidikilernila ziyaret qilghanliqimiz üchün, pütün zéhnimizni peqet ashu melumatlarghila merkezleshtürduq. Shunga biz doklatimizgha sheher we nahiyelerde tutqun qilin'ghan we kündüzlük\kechlik öginish kurslirigha qatnishishqa mejburliniwatqanlarni qoshmiduq. Xitay hökümiti bashqurishidiki "Sh u a r tereqqiyat we islahat komitéti iqtisad tetqiqat inistituti" élan qilghan melumatlargha asaslan'ghanda, 2012-yili qeshqer wilayitini öz ichige alghan halda pütkül tarim wadisidiki ahalining 75 pirsenti yéza nopusi hésaplinidu.

Sekkiz yézidiki nopusning on pirsenti "Terbiyelesh merkizi"ge qamalghanliqini asas qilghan yosunda hésaplisaqmu qeshqer wilayitining özidinla texminen 240 ming yéza nopusining, pütkül tarim wadisidin 660 ming yéza nopusining "Terbiyelesh merkezliri"de ikenliki aydinglishidu. Xuddi shuningdek yéza nopusining 20 pirsenti kündüzlük yaki kechlik öginish kurslirigha qatnishishqa mejburliniwatqanliqi boyiche hésaplighanda 2018-yilining otturilirida qeshqer wilayitining özidin texminen 480 ming yéza nopusi, pütkül tarim wadisidin bolsa 1.3 Milyon yéza nopusi mushu xildiki mejburiy kündüzlük yaki kechlik öginish kurslirigha qatnishiwatqan bolidu. Bu melumat qeshqer wilayiti we tarim wadisidiki sheher nopusi we bashqa milletlerge mensup kishilerni öz ichige almaydighan bolghachqa emiliy san belkim buningdinmu zor bolushi mumkin.

2010-Yili xitay hökümiti élan qilghan melumatlarda qeshqer wilayitining omumi nopusi töt milyon'gha yéqin ikenliki körsitilgen. Kéyinki waqitlarda  qeshqer wilayiti tewesidiki Uyghurlarning köpiyish nisbitining bu jaydiki xitay nopusining köpiyish nisbitidin yuquri ikenliki hökümet da'irilirini chöchütüp qoyghan. Chünki qeshqer wilayiti tewesidiki Uyghurlar pütkül qeshqer nopusining 80 pirsentidin artuqraqini teshkil qilidighan bolup, ularning sani üch milyon etrapida.

Tarim wadisida qeshqer, xoten we aqsu wilayiti bolup, qizilsu qirghiz aptonom oblastinimu öz ichige alidu. 2010-Yilidiki sitatiskigha qarighanda tarim wadisining nopusi 8.9 Milyon. 2016-Yiligha kelgende bu san 11 milyon'gha yetken. Bularning 80 pirsenti yaki texminen 8.8 Milyoni Uyghur.

Ikkinchi jedwel: 2017-Yilining otturiliridin 2018-yilining otturilirighiche bolghan mezgilde qeshqer wilayiti we tarim wadisidiki ikki türlük "Terbiyelesh" lagérlirigha qamalghanlar we mejburiy öginishke qatnishiwatqanlarning texminiy sani

Tarim wadisida Uyghurlar we bashqa milletlerning nopus nisbiti yuquriraq bolghachqa xitay hökümiti pütkül Uyghur diyarida ijra qiliwatqan "Ziyanliq idi'ologiyening tesirini yoqitish" kürishining muhim nuqtisi mushu rayon'gha merkezleshken. "Shimaliy shinjang" dep atilidighan rayonda Uyghurlarning nopustiki nisbiti 24 pirsent bolup, pütkül aptonom rayon tewesidiki Uyghurlar omumi nopusning 48.5 Pirsentini teshkil qilidu. Yerlik melumatlargha asaslan'ghanda, pütkül Uyghurlar diyaridiki 23 milyon nopusning (2014-yilidiki melumat) 48.5 Pirsentini teshkil qilidighan Uyghurlarning omumi nopusi 11.3 Milyon. Mushu boyiche hésaplighanda 2018-yili iyun éyida Uyghurlarning 30 pirsenti yaki 3.3 Milyoni "Qayta terbiyelesh"ke bend qilin'ghan. Yeni ularning 10 pirsenti yaki 1.1 Milyoni "Terbiyelesh merkizi" namidiki lagérlarda qamaqta, yene 20 pirsent Uyghur yaki 2.2 Milyon kishi kündüzlük yaki kechlik mejburiy ménge yuyush öginishige qatnashmaqta.

Xitay hökümiti berpa qilghan "Esebiylikni yoqitish" kürishi asasen tarim wadisida yolgha qoyulghan bolghachqa biz yuqurqi yekünni chiqarghanda tolimu éhtiyatchanliq bilen ish körduq. Emma qandaqla bolmisun, sheherler we yézilarda hemde gherbiy jenup tereplerdiki bashqa rayonlarda  Uyghurlardin bashqa milletlermu "Esebiylikni yoqitish" öginishige mejburliniwatqan bolghachqa bu omumiy sanni riyalliqtin chetnigen déyishningmu asasi yoq.

Uyghurlar diyaridiki melum bir yuquri derijilik emeldar hökümet téléwiziyeside söz qilip "Shinjangdiki Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerning az dégendimu 30 pirsenti <qayta terbiyelesh>ke bérishi lazim" dégenni otturigha qoyghan. Xewerlerde éytilishiche, 2015-yili edliye nazaritining partiye sékrétari jang yün "Néme üchün shinjang nopusining 30 pirsentini <qayta terbiyelesh>ke ewetishni toghra deymiz?" dégen témida söz qilghan. U shu chaghda mundaq dégen:

"(Esebiylikni) esli bix halitidila ujuqturuwétish bekmu muhim. Shunga diny esebiylik bilen yuqumlan'ghan ashu 30 pirsent kishilerni (qayta terbiyeleshke) ewetish lazim. Eger mushu kishiler yaxshi özgertilse, qalghanlarni özgertishke anche jiq küch ketmeydu."

Mezkur emeldar bir kentni misalgha élish arqiliq Uyghurlar diyaridiki nopusning qanchilikini "Qayta terbiyelesh"ke ewetish , yene qanchilikige "Qattiq zerbe bérish" lazimliqini chüshendürüp mundaq dégen:

"Mesilen alsaq, bir kenttiki ahalidin 70 pirsent (Uyghur) diniy esebiylikning tesirige uchrighan, 30 pirsent kishi diniy esebiy idiyeler bilen yuqumlan'ghan. Yene az sandiki bir qisim kishiler jinayetchige aylan'ghan. Bu 70 pirsent kishi chong muhitqa béqip ish köridu, shunga ulargha unchiwala küchep kétishning hajiti yoq. Emma chong muhit özgerse ularmu tézla özgiridu. Emma qalghan 30 pirsentini bolsa pütün küchimizni toplap terbiyelishimiz we özgertishimiz lazim. Emma üchinchi türkümdiki kishilerge qattiq zerbe bérish lazim. Démek, tesirge uchrighan 70 pirsent kishini qutquzup qélish, 30 pirsentini özgertish, nahayiti az sandikilirige qattiq zerbe bérish arqiliq bir kentning muhitini paklighili bolidu."

2018-Yilining béshida Uyghurlar diyaridiki hökümet emeldarliri "Térorluqqa qarshi turush kürishi"diki nishanlarning asasiy jehettin toluq orundalghanliqini jakarlighan. Bu mezmunlar xitay xelq qurultiyining yilliq yighinida oqup ötülgen "Sh u a r hökümetning 2017-yilliq xizmet doklati"dinmu yer alghan.

(Dawami bar)

Toluq bet