Qazaqistandiki Uyghur jama'iti "Atu paji'esi" ning qurbanlirini xatirilidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-06-04
Share
Qoram-yezisida-otken-xatirilesh.jpg Almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyesige qarashliq qoram yézilirida ötküzülgen "Atu paji'esi" ni xatirilesh pa'aliyitidin körünüsh. 2018-Yil 31-may, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf 1997-yili özining mexsus permani bilen 31-mayni sowét ittipaqi dewridiki "Siyasiy teqib qurbanlirini xatirilesh küni" dep élan qilghan idi. Bu munasiwet bilen qazaqistanning barliq sheher we yézilirida shu küni her xil xatirilesh pa'aliyetlerni ötküzüsh omumiyxelq en'enisige aylandi.

Bu küni qazaqistandiki Uyghurlarmu sowét dewride qirghinchiliqqa we siyasiy teqipleshlerge uchrighan öz qérindashlirini eslesh pa'aliyetlirini ötküzidighan boldi. Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta shehiri we almuta wilayitige qarashliq yarkent (panfilof), Uyghur, emgekchiqazaq, talghir nahiyeliridiki Uyghurlar 1918-yili yüz bergen "Atu paji'esi" ning qurbanlirini xatirilidi.

Biz bu küni almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyesige qarashliq lawar we qoram yézilirida ziyarette bolduq.

Lawar yézisida bolup ötken xatirilesh pa'aliyitige qoshna qaratoruq, dostluq, chélek yézilirining yurt-jama'etchiliki bilen bir qatarda almuta shehiridin we bashqimu nahiyelerdin kelgen méhmanlar bolup minggha yéqin adem qatnashti. Murasimgha qaratoruq yézisining bashliqi érmék samsibékof riyasetchilik qildi. U "Qazaqistanda yüz bergen siyasiy teqiplerning qurbanliri" dégen témida qilghan doklatida qazaq xelqining béshidin ötken azab-oqubetlerni, sowét siyasitining aqiwétidin milyonlighan qazaq xelqining acharchiliqtin ölgenlikini, nurghunlighan qazaq serxillirining stalin türmiliride qetli qilin'ghanliqini tekitlidi.

Andin sözge chiqqan qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi, qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof, emgekchiqazaq nahiyelik "Nur otan" partiyesi re'isining orunbasari qu'at bayxojayéf, lawardiki "Atu paji'esi" ge béghishlan'ghan yadikarliqni qayta qurush layihesining teshebbuskari, "Éhsan" jem'iyetlik fondining mudiri aynisem waydénowa qatarliqlar qazaqistanda sowét hakimiyiti ornighandin kéyin bashlan'ghan ammiwi teqiblesh heriketliri, kolléktiplashturush siyasiti, bu jehette qazaq, Uyghur we bashqimu xelqler béshigha kelgen azab-oqubetler, qazaqistan xelqining ittipaqliqi, dölet birliki heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Murasimda söz alghan chélek yézisi aqsaqallar kéngishining re'isi iminjan nasirof "Atu paji'esi" ning pütkül bir xelqning béshigha kelgen paji'e ikenlikini, bu qanliq weqening hemme üchün sawaq bolup qélish lazimliqini tekitlidi. U mundaq dédi: "Qazaqistan jumhuriyitining qarari chiqqandin buyan bu mesile kötürülüwatidu. 70 Yil bu yerde yatqan ademlerni esleshke mumkinchilikimiz bolmighan. Qazaqistan öz musteqilliqini alghandin kéyin biz barliq qurbanlarni eslewatimiz. Bu yalghuz sowét réjimining qurbanlirighila emes, belki yolda kétiwétip ölgenler, suda chöküp ölgenler we chölde qalghanlarghimu béghishlan'ghan bir yighin."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan péshqedem ustaz qasim isma'ilof Uyghurlar béshidin ötken eng paji'elik weqelerning biri ‏- "Atu paji'esi" ning 100 yilliqigha béghishlan'ghan bu murasimning nahayiti tesirlik ötkenlikini, her qandaq bir xelqning, shu jümlidin Uyghurlar tarixidimu öchmes izlarning qalghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "1918-Yil qizil jallatlar xelqni naheq qirghan yil bolup tarixta qéliwatidu. Lawarda, yeni qirghinchiliq bolghan yerde yadikarliq ornitiliwatidu. Mundaq qirghinchiliq eyni waqitta qaratoruqtimu bolghan. U yerde qizil eskerler 300 ge yéqin gunahsiz ademlerning qénini tökken. Biraq bügünkiche uning sewebining tégige yételmeywatimiz. Bügünki ewlad shu künlerni xatirilep, ularning töligen bedellirini estin chiqarmisiken, deymen."

Qasim isma'ilof kéyinki ewladlarning Uyghurlar béshidin ötken adaletsizliklerni untumay, öz tarixini, medeniyitini we milliy kimlikini saqlap qélish üchün janlirini pida qilishqa teyyar bolushi lazimliqini tekitlidi.

Emgekchiqazaq nahiyesining qoram yézisida ötken xatirilesh pa'aliyitide qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi, qazaqistan Uyghurliri jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof, emgekchiqazaq nahiyelik "Nur otan" partiyesi re'isining orunbasari qu'at bayxojayéf, emgekchiqazaq nahiyelik hakim idarisi ichki siyaset bölümining bashliqi möminjan islamof, almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi abdullam hoshurof we bashqilar söz qilip, mezkur pa'aliyetning kéyinki ewladlar üchün terbiyewi ehmiyitining nahayiti zor bolidighanliqini bildürdi.

Murasim dawamida qoram yézisidiki ottura mektep oqughuchiliri özliri teyyarlighan shé'irlarni déklamatsiye qildi.

Ziyaritimizni qobul qilghan qoram yézisining turghuni inemjan talipof mezkur pa'aliyetning yurt-jama'etchilik teripidin teshkillinip, uninggha hem chonglarning, hem yashlarning qatnashqanliqini, mundaq chong pa'aliyetning ilgiri bolup baqmighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "1918-Yili qizil eskerler'ikki bowamni mushu yerde atqan. Biri ölüp kétip, yene biri tirik qaptiken. U ghuljigha qéchip kétip kéyin yene qaytip kelgen iken. Uning dadisi sawut axunum dégen kishi idi. U kishi qeshqerdin kelgen ataqliq molla iken. Méning her ikkila bowam qeshqer héytgah medriside bille bilim alghan kishiler iken. Shu talip xelpet dégen kishi 850 talipqa ders bergen iken. Shu qétimqi qirghinda qizil eskerler shu balilarning birini qoymay lawarda qiriwétiptu. Ular 14-18 yashtiki balilar iken. Bowam manga 'balam, bizni qirghan aqlar emes, qizillar, léninning ademliri' dégen idi."

Inemjan talipof sowét dewride kommunistlarning bu heqte tetür teshwiqat yürgüzüp, öz gunahliridin qachqanliqini, bowisining déyishiche, qoramda 5000, lawarda 2000 adem étilghanliqini éytti. Uning déyishiche, qizil eskerler bashqimu jaylarda qachqanlarni, öy we ormanlarda yoshurun'ghanlarni ayimay qirghan iken.

Igilishimizche, 1918-yili Uyghurlarning sowét qizil eskerliri teripidin qirghin qilinishigha Uyghurlarning wérniy, yeni hazirqi almuta shehirining etrapida sowét hakimiyitige qarshi chiqqan kazaklarni qollishi seweb bolghan iken. Bezi biresmiy melumatlargha qarighanda, "Atu paji'esi" dep nam alghan bu qirghinchiliqta peqet er kishiler bolup 7000 mingdin 20000 mingghiche adem öltürülgen. Ahalining köp qismi qoshna Uyghur élige qéchip kétishke mejbur bolghan. U waqitlarda sowét hakimiyitini qollighan Uyghurlarmu bolghan. Ularning ichide abdulla rozibaqiyéf, isma'il tayirof, mexmud ghojamyarof, nur isra'ilof, hézim iskenderof qatarliq dölet, partiye, medeniyet erbabliri hemde yazghuchilarmu bolghan. Ular kéyinchirek stalin teripidin yürgüzülgen siyasetning qurbanlirigha aylan'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet