Қазақистан хитайниң қәрзини қандақ қайтурмақчи?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-01-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, қазақистан - хитай нефит турубиси пүтүп ишқа чүшкәндики көрүнүш.
Сүрәт, қазақистан - хитай нефит турубиси пүтүп ишқа чүшкәндики көрүнүш.
AFP Photo

Қазақистанниң рәсмий аммиви ахбарат васитилири мәмликәт миллий банкиниң рәиси данияр ақишефниң мәлуматлириға асаслинип, қазақистанниң ташқи қәрзиниң өткән йилниң оттурилирида 167. 9 Милярд америка доллирини тәшкил қилғанлиқини хәвәр қилған иди. Шуниң ичидә қазақистанниң хитайға қәрзи 12. 5 Милярд долларни тәшкил қилип, хитай қазақистан қәрз болған мәмликәтләрниң ичидин төтинчи орунни игиләйдикән. Қазақистанлиқ мутәхәссисләрниң көпчилики хитай илгири сүргән «бир бәлвағ, бир йол» истратегийәсиниң дуня җамаәтчиликиниң нәзирини өзигә җәлп қиливатқан муһим бир мавзуға айланғанлиқини, юқирида аталған қәрзниң әнә шу истратегийә йөнилишидики көплигән лайиһәләр сәвәбидин йәниму көпийиш мумкинликини етирап қилмақта. Уларниң пикричә, қазақистан оттура асияниң башқа җумһурийәтлиригә нисбәтән мәзкур лайиһә бойичә хитай билән һәмкарлишиватқан әң актип дөләт болуп һесаблиниду. Қазақистанниң «елана.Кз» тор бетидә өткән йилниң аяқлирида елан қилинған «‹бир бәлвағ, бир йол' ниң әгри-тоқайлири» намлиқ мақалида қазақистанға мәбләғ селиш нийитидә хитай тиҗарәтчилириниң мәмликәткә көпләп еқип киришкә башлиғанлиқи, уларға виза рәсмийәтлириниң йеникләштүрүлгәнлики, шундақла айропиланларда хитайларниң көпийип кәткәнлики, астана шәһиридики «бейҗиң сарийи» меһманханисиниң хитайларға лиқ толғанлиқи һәққидә ейтилған иди.

Қазақистан хитайниң қәрзини қандақ қайтурмақчи? омумән қазақистанниң ташқи қәрзи мәмликәтни немигә елип келиду? бу һазирқи күндә көплигән қазақистанлиқларни ойландуридиған мәсилиләрдин болуп қалмақта. 

Қазақистан җумһурийитиниң биринчи президенти фонди йенидики дуняви иқтисад вә сиясәт институтиниң явро-асия тәтқиқатлири программисиниң башлиқи руслан һезимофниң пикричә, оттура асия җумһурийәтлири үчүн хитай билән болған һәмкарлиқ, шуниң ичидә мәбләғ мәсилиси интайин инчикә мәсилиләрниң биридур. У болупму кейинки 15 йил ичидә бу дөләтләрниң өз иқтисадини хитай иқтисади билән мустәһкәм бағлиғанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «әлвәттә, әгәр очуқини ейтидиған болсақ, бу бизниң хитай билән йеқин болушни халиғанлиқимиздин әмәс, бәлки амалсизлиқтин шундақ болуватиду. Йәни совет иттипақи йимирилгәндин кейин оттура асия җумһурийәтлириниң һәр қайсиси өз йолини талливалди. Қазақистан, қирғизистан, таҗикистан хитай билән омумий чеграға игә болғанлиқтин, болупму өткән әсирниң 90-йиллиридин башлап хитай тәрәптин зөрүр болған таварларниң киришигә йол ачқан иди. Йиллар өтүши билән буниң көлими өсүп, һазир хели өзгәрди. Башта қазақистанниң хитайға көпләп киргән хам әшяси һәққидә гәп қилған болсақ, һазир биз хитай мәбләғлири, хитай технологийилири арқилиқ завутларни, карханиларни қуруп, чоң һәмкарлиқни қолға кәлтүрдуқ. Әгәр мәбләғ мәсилисигә келидиған болсақ, лайиһәләрниң бесим көпи хитайниң күчлүк хираҗити арқилиқ әмәлгә ашурулуватиду».

Руслан һезимоф бу җәһәттә хитай қәрзи қандақ қайтурулуши мумкин дегән соалға мундақ дәп җаваб бәрди: «әлвәттә, һазирқи вақитта һеч ким бу соалниң җавабини билмәйду, чүнки шәрт шундақки, бу қәрзләрни йүәндә яки милярдлиған долларда қайтурушниң хитай үчүн һаҗити йоқ. Көплигән кредитлар, мәсилән, қазақистан вә қирғизистанда канларни игиләш, терилғу йәрләрни өзләштүрүш билән, таҗикистанда болса тағ-кан ишлири билән бағлиқ. Йәни, алтун вә башқиму қиммәт баһалиқ металларни қезип чиқириш үчүн хитай кредит бериватиду. Бу хитайниң йиллар давамида ишлинип чиққан истратегийиси. Шуни очуқ ейтиш керәкки, бу йәрдә биз, әлвәттә, хитайға қариғанда һеч нәрсә утувалалмаймиз».

Сиясәтшунас ғалим агелофниң ейтишичә, оттура асия җумһурийәтлири, шу җүмлидин қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин буян униң ташқи қәрзләргә боғулуши мәмликәтниң беқиндилиққа йүзлинишигә, униң мустәқиллиқиниң қәдир-қиммитиниң йоқитилишиға елип келиду. У бу җәһәттә болупму хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» истратегийиси бойичә қазақистанға селиватқан мәбләғлиридин қаттиқ тәшвишлинидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «кейин бизгә һесаб-чот келиду. Биз бу қәрзләрни төлийәлмәймиз, чүнки бизниң пулимиз әнә шу қәрз алған банкиларға сәрп қилиниду. Өз нөвитидә бу банкилар қазақистан хәлқиниң, шу мәмликәттә яшаватқан милләтләрниң мәнпәәтини әмәс, бәлки айрим даириләрниң мәнпәәтини көзләйду. Биз барлиқ қазақистан банка системисиниң бирликини сақлап қелишниң орниға әнә шундақ мәнпәәттики банкиларни қутулдуруш арқилиқ бу системини йоқитишқа йол қоюватимиз. Буниң арқилиқ биз хитай, русийә, башқиму мәмликәтләрниң иқтисадиниң елимизгә кирип келишигә мумкинчилик беримиз. Йәни биз қолимиздики бар нәрсини сақлиялмайдиған дәриҗигә чүшүп қалимиз. Демәк биз өз пуқралиримизни һәммидин мәһрум қилимиз дегән сөз». 

Ғалим агелеоф қазақистанниң сиртқа қәрздар болуп қелишиниң алдини елиш үчүн қазақистан дөлитиниң, һөкүмитиниң биринчи нөвәттә миллий мәнпәәтләрни қоғдиши лазимлиқини, мәмликәтниң иқтисадий сияситини, башқуруш вә сот системисини түп асасидин өзгәртиш керәкликини, әлниң барлиқ саһәлиридә ислаһатлар йүргүзүшниң зөрүрлүкини көрсәтти. У мәмликәттә һәқиқий риқабәтчиликни раваҗландурушниң, баравәрликни тәминләшниң муһимлиқини, омумән дөләт тәрәққиятини арқиға сүрүватқан барлиқ адаләтсизликләрни йоқитишниң вақти йәткәнликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт