Qazaqistan Uyghurliri: "Biz dunya jama'etchilikining qollishigha mohtaj"

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-01-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Yawropa parlaménti ezasi térimosa ependi(ongda) d u q re'isi dolqun eysa ependini tebriklep xatire süretke chüshti. 2018-Yili 4-öktebir, firansiye.
Yawropa parlaménti ezasi térimosa ependi(ongda) d u q re'isi dolqun eysa ependini tebriklep xatire süretke chüshti. 2018-Yili 4-öktebir, firansiye.
RFA/Ekrem

Melumki, ötken yilning axirlirida birleshken döletler teshkilatida xitayning kishilik hoquq weziyitige qarap chiqish yighinining ötüshi hem dunya Uyghur qurultiyining yawropadiki pa'aliyetliri Uyghur milliy herikitige yéngi roh béghishlighan idi. Buningdin tashqiri, dunya jama'etchilikining Uyghur élidiki weziyetke bolghan inkaslirimu otturigha chiqishqa bashlidi. Yéqindin buyan xitayning Uyghur élidiki siyasitige qarshi hindonéziye, türkiye, ban'gladésh qatarliq memliketlerde élip bérilghan ammiwi namayishlar bilen bir qatarda qirghizistan, rusiyede ötken naraziliq heriketliri qazaqistandiki Uyghurlarnimu qattiq tewretken idi. Bu heqte bolupmu ijtima'iy torlarda uchur we inkaslar üzlüksiz bérilip turmaqta.

Melum bolushiche, yéqinda dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ottura asiya Uyghur yashlirigha muraji'et élan qilghan bolup, bu muraji'et qazaqistandiki ijtima'iy torlarda téz arida tarqalghan. Dolqun eysa bu muraji'itide Uyghurlar éghir zulumgha duch kelgen bir waqitta Uyghur yashlirining oyghinish lazimliqini tekitligen, bolupmu Uyghurlar zich olturaqlashqan ottura asiyadiki Uyghur yashlirini qazaq, qirghiz, özbékke oxshash milletler bilen bir qatarda jaza lagérlirigha qarshi küreshte birlishishke chaqirghan. U Uyghur yashlirining süküt qilmay, belki aktip halda xitayning Uyghur élidiki zulumigha qarshi naraziliq bildürüshini ümid qilghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan qazaqistan Uyghur yashliri birlikining ezasi adile mesümjan bu heqte mundaq dédi: "Dolqun eysa ottura asiya Uyghur yashlirining kélechekte öz xelqige qoshalaydighan töhpisining muhimliqini, yashlardin kütülidighan ümidning chong ikenlikini tekitligen. U Uyghur yashlirini imkaniyetning bariche medeniyetni, ma'aripini, tilni saqlap qélishqa chaqiridu. U shundaqla jaza lagérlirida yatqan Uyghur qérindashlirimizning ehwaligha biperwa bolmasliqimizni tekitleydu. Biz uning éytqanlirini yashlargha chüshendürüp, kürishimizni dawam qilishimiz kérek."

Adile mesümjan bu jehette Uyghur yashlirining qazaq, qirghiz, özbék qatarliq bashqimu qérindash milletler bilen birlishishning muhimliqini körsetti. U yene dunya Uyghur qurultiyining körsetmilirini emelge ashurushqa, Uyghur xelqining erkinlikini qolgha keltürüshke Uyghur yashliriningmu öz töhpilirini qoshushqa tirishidighanliqini bildürdi.

Yéqinda yene dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitéti re'isining orunbasari erkin exmetof we d u q ning meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi qazaqistan Uyghurliri namidin hindonéziyening qazaqistandiki bash konsuligha mektup yollighan idi. Uningda hindonéziye hökümitige we xelqige ularning élide yüz bergen tebi'iy apetler sewebidin zerdab chekkenlerge pütkül Uyghurlar namidin teziye bildürülgen. Mektupta yene jakarta we bashqimu sheherlerde Uyghur élide azab chékiwatqan Uyghur, qazaq we bashqimu türkiy-musulmanlarni qollash namayishlirining ötküzülüshi bilen minnetdarliq bildürülgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi xelq'ara teshkilatlar teripidin xitayning Uyghur élidiki basturush siyasitige qarshi naraziliq bildürülgen bolsimu, xitayning bu siyasetni bügün'giche toxtatmay kéliwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Mushundaq éghir weziyette biz islam we türk dunyasining qollishigha mohtajmiz. Malaysiya we hindonéziyede Uyghurlarni qollap, namayishlar ötti. Buning nahayiti ijabiy tesiri boldi. Shu munasiwet bilen d u q u yaqqa bayanatlarni yazghan. Bizmu qazaqistanda hindonéziyening bash konsuligha mektup yazduq. Qazaqistan we qirghizistandimu Uyghurlargha oxshashla weziyet bar. Qazaqistanda "Ata jurt" dégen teshkilat qurulup, u xitayning siyasitini pash qiliwatidu. Egerde islam we türk dunyasi mushundaq qozghilidighan bolsa, xitay jaza lagérlirini yépishqa choqum mejbur bolidu."

Tonulghan yazghuchi abduxaliq maxmudofning pikriche, Uyghurlargha hésdashliq bildürüwatqan xelqlerning sani peydin-pey köpeymektiken. U mundaq dédi: "Hazir bolupmu yawropa we amérikigha oxshash memliketler köp heriketlerni qildi. Emdi qoshna memliketlerge bir nerse déyelmeymiz. Chünki memliket bolghanliqtin öz kélechikini oylaydighan gep. Emma biz qandaqla bolmisun memliketning, xelqning qollishigha mohtaj. Biz musulman milletlerning erkin yashishini arzu qilimiz. Bizmu chong namayishlarni qilghumiz kélidu. Biraq ikki chong memliketning siyasitige arilishalmaymiz. Emma yürikimizde échinimiz. Biz peqet yaxshiliqlargha ümid qilip yashawatimiz".

Ziyaritimizni qobul qilghan qazaqistandiki Uyghur pa'aliyetchilirining biri gülwerem memettoxtiyéwa qazaqistanda chong kölemlik namayishlarni ötküzüshning men'i qilin'ghanliqini, emma Uyghurlarning köngli we yürikining da'im ularning tarixiy wetinide, yeni Uyghur diyarida ikenlikini tekitlidi.

Igilishimizche, qazaqistan qatarliq ottura asiya memliketliri xitay bilen birlikte shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolghanliqtin, shundaqla xitayning bu memliketlerge séliwatqan hésabsiz mebleghliri sewebidin xitay bilen yaxshi qoshnidarchiliq alaqilirini saqlap qélishqa mejbur iken. Ottura asiya döletliri hökümetlirining Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerge süküt qilishi bezi xelq'ara insan heqliri teshkilatlirinimu bi'aram qilmaqtiken hemde yerlik ahalining öz naraziliqlirini erkin izhar qilishigha tosalghu bolmaqtiken.

Toluq bet