"Ata yurt pida'iyliri" teshkilati qazaqistandiki Uyghurlarni birlikte heriket qilishqa chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ata yurt pida'iyliri" ning qurghuchisi we bashlamchisi sérikjan bilash'oghli ependi(otturida).
"Ata yurt pida'iyliri" ning qurghuchisi we bashlamchisi sérikjan bilash'oghli ependi(otturida).
Sérikjan Bilash’oghli teminligen

Uyghur élining ili oblastidin qazaqistan'gha köchüp chiqip olturaqlashqan bir guruppa yash qazaq pa'aliyetchiliri teripidin qurulghan "Ata yurt pida'iyliri" namliq teshkilatning pa'aliyetliri yéqindin buyan diqqet qozghashqa bashlidi. Igilishimizche, mezkur teshkilatning xitayning jaza lagérliridiki uruq-tughqanlirini qutuldurush boyiche qazaqistanda élip bériwatqan pa'aliyetliri netijiside lagérlardin bir qisim qazaq tutqunlarning qoyup bériliwatqanliqi melum bolmaqta. Ularning arisida qazaqlardin bashqa yene az sandiki Uyghur, qirghiz, tatar we bashqa millet tutqunliriningmu bar ikenliki ilgiri sürülmekte.

Biz yéqinda "Ata yurt pida'iyliri" namliq bu teshkilatning almutadiki ishxanisigha qilghan sepirimizde guwahliq bérishni xalighuchilarning üzülmey kéliwatqanliqini, ularning arisida yerlik Uyghurlardin bashqa yene qirghizistandinmu bir qisim Uyghurlarning kelgenlikini körduq. Hazirche özlirining kimlikini ashkarilashni xalimaydighan bu guwahliq bergüchiler xitay lagérlirida azab chékiwatqan uruq-tughqanlirini sürüshtürüsh üchün bu yerge kélishke mejbur bolghanliqini, özlirining lagérdiki uruq-tughqanlirining teqdiridin bekmu ensirewatqanliqni bildürdi.

"'ata yurt pida'iyliri' namliq teshkilatning bashliqi sérikjan bilashoghlining éytishiche, qazaqlarning xitay hökümiti teripidin jaza lagérlirigha qamilishida bir nechche sewebler bar bolup, shularning biri qazaqlarning Uyghurlar bilen yéqin we zich munasiwette bolghanliqi iken. U mundaq dédi: "Dunya qazaqlirining 5-qurultiyi échilishtin ikki kün kün ilgiri men amérikidiki erkin asiya radiyosining in'glizche we xitayche bölümige qaramaydiki qazaqlarning Uyghur dostliri bolghanliqi sewebidin tutqun qiliniwatqanliqi heqqide melumat bergen idim. U yerdiki qazaq we Uyghurlar bir-biri bilen tughqan bolup ketken. U yerdiki qazaqlar Uyghurlarni körse xitayning bésimidin qorqup hetta salamlashmaydighan halgha bérip qalghan."

Sérikjan bileshoghli yene mundaq dédi: "Bizge erz sun'ghan qirghizlarning sani 20 din ashti. Uyghurlar ulardinmu köp. Ularning sani kündin-kün'ge köpiyiwatidu. Hazir türmidin chiqqan Uyghurlar 20 din éship ketti. Tünügün biz yene guwahliq bergüchilerning yashighan yérige, millitige we irqigha qarimaymiz dep élan qilduq."

Sérikjan bileshoghli Uyghurlarning néme üchün guwahliq bériwatqanliqi heqqide munularni bildürdi: "Ularning tughqanliri türmide. Aldi üch yil, arqisi ikki yil. Ularning ölük yaki tiriklikini bilmeydu. Bu toghriliq qazaqistanda héch qandaq axbarat xewer bermeydu. Mesilen, xalide aqitqan özi qazaq, lékin uning üch kélini Uyghur. Mushuni anglighandin kéyin uning éri 2018-yili ene shu derttin alemdin ötti. Hazir mundaq weqeler bek jiq."

Biz almuta wilayitining xeshkileng nahiyeside yashawatqan xalide aqitqanni ziyaret qilduq. 1954-Yili Uyghur élide tughulghan xalide aqitqan 2006-yili qazaqistan'gha kélip, qazaqistan puqraliqini alghan iken. U mundaq dédi: "2018-Yilning 2-éyida üch balamni töt ayliq siyasiy terbiye dep élip ketken idi. Andin shu yili chong kélinimni élip ketti. Shundin kéyin künesning qariyaghach qishliqi 8-kentidin yene ikki kélinimni élip ketken. Oghullirimning ismi sétiwaldi, orazjan we exmetjan. Dadisining ismi raximbérgén. Kélinlirimning hemmisi Uyghur. Birinchi kélinimning ismi toxtigül memetjan, ikkinchi kélinimning ismi sharapet bolup, u yétim ösken. Üchinchisining ismi méhray bahargül. Ularning tutulup turuwatqanliqigha mana bir yil bolay dédi. Mushu kün'giche ulardin xet-xewermu yoq. Téléfon qilishmu mumkin emes. Üch balamdin 14 newrem bar. Ularningmu nege ketkinini bilmeymen. Balilarning dadisi quttibayéf raximbérgén bultur 5-ayda tügep ketti. Qazaqistanda bir balam bar. U a'ilisi bilen méningdin ayrim turidu. Men qazaqistan prézidéntigha, tashqi ishlar ministirliqigha bu heqte muraji'et qildim. Özüm yétim ösken hem xet tonumaymen. Men balilirim we newrilirimni öz yurti qazaqistan'gha qayturup bérishini ötünimen."  

Igilishimizche, ötken esirning 60-yillirida Uyghur élidin qazaqistan'gha intayin köp sandiki Uyghurlarning köchüp chiqqanliqi melum. Ularning mutleq köpining Uyghur élide uruq-tughqanliri qalghan bolup, ularning teqdiri köpchilikni bi'aram qilmaqta. Hazir qazaqistandiki Uyghurlar néme üchün xitay lagérliridiki uruq-tughqanlirini sürüshtürmeydu? néme üchün bu heqte guwahliq bermeydu? dégen so'allar otturigha qoyulmaqta.

Sérikjan bileshoghli bu heqte mundaq dédi: "Xitay unchiwala bir qudretlik döletmu emes. Sowét ittipaqidek bir zor impériyemu tarmar bolup ketti. Shuninggha oxshash ete-ögün biz xitayning tarmar bolushini anglishimiz mumkin. Shuning üchün Uyghurlar lagérlardiki uruq-tughqanliri toghriliq gep qilishi kérek."

Sérikjan bileshoghli yene Uyghurlarni we bashqa milletlerni xitayning jaza lagérliridiki qérindashlirini azad qilish üchün birliship heriket qilishqa chaqirdi.

Qazaqistandiki Uyghurlar qazaqlarning "Ata yurt pida'iyliri" oxshash teshkilat qurup, jaza lagérliridiki uruq-tughqanlirigha guwahliq bérish hemde bu jehette qazaqistanda aktip heriket qilish mumkinchilikige igimu?

Ziyaritimizni qobul qilghan almuta shehiridiki Uyghur pa'aliyetchiliridin tursun hajim erziyéf qazaqistandiki Uyghurlarning asasen 1955-1963-yillar ariliqida qazaqistan'gha köchüp olturaqlashqanlar Uyghurlarning baliliri ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Ana wetinimizdin kéyin chiqqan balilarning köpi yawropa, amérika, kanada, awstraliye qatarliq döletlerge chiqip ketken, bu yerde qalghanlar nahayiti az. Bizmu 'ata yurt' tek bir teshkilat qurup, wetendiki uruq-tughqanlirimizning ehwalini anglatsaq bolatti, lékin buninggha imkaniyetlirimiz yétishmeydu. Kéyinki yillarda Uyghur diyarining ili oblastidin nahayiti köp qazaq qérindashlirimiz qazaqistan'gha köchüp chiqti. Ularning bu yerdiki jama'iti we tesiri kücheydi. Shuning üchün ular köplep guwahliq béreleydu. Bizmu guwahliq béreleymiz, lékin bizning wetendiki uruq-tughqanlirimiz toghriliq éniq bilidighanlirimiz az…"

Tursun hajim arziyéfning éytishiche, qazaqistan Uyghurliri özlirining Uyghur élidiki qérindashlirining teqdiridin bek ensirimektiken. Bu yerdiki her bir Uyghur matem tutush, du'a-tilawet qilishqa oxshash qolidin kelgen ishlarni qilmaqtiken.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdining sözlirige qarighanda, bolupmu 1997-yilqi ghulja qanliq paji'esidin kéyin qazaqistanda Uyghur hoquqshunasliri teripidin "Ata yurt pida'iyliri" gha oxshash teshkilatlar qurulghan bolup, uni merhum tamara memetowa bashqurghan. Mezkur teshkilat Uyghur élidin chiqqan qachaqlar mesilisi bilen shughullan'ghan iken.

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: "Biraq kéyin hökümet bu mesilige qattiq diqqet qilip, pütkül qachaqlarni bu yerdin qoghlap chiqiriwetti. Shuning bilen bu yaqqa qachaqlar chiqmidi. Uyghuristandin qazaqistan'gha 200 mingdin oshuq qazaqlar köchüp chiqti. Ularning mesilisi bilen bu yerdiki Uyghurlarning mesiliside perq bar, elwette. Uning üstige qazaq köchmenlerning köpinchisi yashlar. 2016-Yilning ayaghliridin bashlap Uyghur diyarigha barghanlar jaza lagérlirigha tashlandi."

Qehriman ghojamberdining éytishiche, 2018-yili bu mesilige qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqi arilishishqa bashlighan iken.

Qehriman ghojamberdi qazaqistandiki Uyghurlarning ehwalining tamamen bashqiche ikenlikini bildürüp, yene mundaq dédi: "Mesilen, bir yildin éship ketti, barghan yerlirimizde, ötküzgen pa'aliyetlirimizde guwahliq bérish mesilisini otturigha qoyimen. Emma bizde undaq qiliwatqanlar yoq. 'ata yurt' yaxshi ishlewatidu, chünki arqisida dölet turidu, shunga erz-shikayiti barlarning mushu yerge barghini durus."

"Ata yurt pida'iyliri" teshkilatining 29-yanwardiki bildürüshige qarighanda, yéqinda Uyghur élidiki jaza lagérliridin yene bir türküm ademler boshitilghan. Shularning biri 2017-yili 3-ayning 19-küni tutqun qilin'ghan turpanliq Uyghur ayal aytilla razaq öz öyige nezerbend qilin'ghan iken. Aytilla razaqning yoldishi qazaq bolup, uning qazaqistandiki uruq-tughqanliri guwahliq bergen.

Toluq bet