Mutexessisler: qirghizistan-qazaqistan munasiwetliri Uyghurlarghimu tesir körsitidu

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017.11.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qirghizistan-prezident-namzati-sooronbay-jeyenbekof.jpg Qirghizistanning yéngi saylan'ghan prézidénti so'oronbay jéyénbékof(solda) muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2017-Yili 15-öktebir, bishkek.
AP

“Intérfaks-qazaqistan” agéntliqi élan qilghan “So'oronbay jéyénbékof: chégraning qorshilishidin addiy xelq zerdab chekmekte” namliq maqalida éytilishiche, qirghizistanning yéngi saylan'ghan prézidénti so'oronbay jéyénbékof yéqinda memliketning qazaqistan bilen bolghan chégrasidiki mesililerning téz arida hel bolidighinigha ishench bildürgen. U memlikettiki jemiyetlik-siyasiy weziyetning normal ikenlikini, shexsen özining barliq qoshna memliketler rehberlirige, shu jümlidin qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéfqa hörmet bilen qaraydighanliqini, shundaqla qazaqistan bilen qirghizistan chégrasida qéliplashqan weziyettin peqet qirghizistanliqlarningla emes, belki qazaqistanliq we rusiyeliklerningmu bi'aram boluwatqanliqini ilgiri sürdi.

“Perghane ru” axbarat agéntliqida bérilgen “Astana we bishkekning jangjili némige élip keldi?” namliq maqalide éytilishiche, qirghizistandiki prézidéntliq saylam harpisida memliket prézidénti almazbék atambayéf kütmigen yerdin qazaqistan rehberlikini qirghizistanning ichki ishlirigha arilishiwatqanliqi bilen eyibleshke bashlighan idi. Buninggha qazaqistan prézidéntining qirghizistan prézidéntliqigha öz namzatini körsetken omurbék babanof bilen bolghan uchrishishi seweb bolghan. Köp waqit ötmeyla qazaqistan da'iriliri ikki memliket chégrasida qattiq tekshürüsh ishlirini yürgüzüshke bashlighan. Pilanliq tekshürüsh netijiside qirghizistandin qazaqistan'gha kiridighan mehsulatlarning bésim köpi her xil sewebler bilen toxtitilghan idi.

Qazaqistanliq siyasetshunas ghalim agélofning qarishiche, qirghizistan prézidénti öz abruyini kötürüsh meqsitide mushundaq heriketke barghan hem bu arqiliq öz terepdari bolghan so'oronbay jéyénbékofning tesir da'irisini kücheytmekchi bolghan. Gh. Agélof qirghizistandiki prézidént saylimi jeryanida köpligen kemchilikler orun alghan bolsimu, qazaqistan bilen sélishturghanda qirghizistandiki prézidént saylimigha namzadlar sanining xéli köp bolghanliqini otturigha qoydi. U qirghizistan rehberlikige yéngi prézidéntning kélishi bilen memliketning rusiye we xitay bilen bolghan ilgiriki munasiwetlirining özgermeydighanliqini, yeni bu ikki dölet bilen yéqinlishish siyasitining dawam qilidighanliqini, bolupmu rusiye bilen ittipaqini saqlap qélishqa tirishidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Qirghizistan we qazaqistan otturisidiki toqunushtin we qazaqistan teripidin chégraning tosulushidin kéyin qirghizistan, elwette, qazaqistan bilen bolghan bu munasiwetlerni normallashturushqa tirishidu. Öz nöwitide qazaqistanmu shuninggha qarap mangidu. Shundaqtimu rusiye bu rayondiki bixeterlikning kapaliti süpitide hem qirghizistandiki köpligen iqtisadiy layihilerni emelge ashurushta ittipaqdash süpitide qobul qilinidu. Qazaqistan bolsa, qirghizistan üchün ikkinchi pilandiki shérik süpitide qobul qilinidu, chünki ikki dölet arisidiki munasiwetlerning soghuqlishishi qirghizistanning menpe'etlirige selbiy tesirini yetküzüshi mumkin. Qirghizistanning xitay bilen bolghan soda-iqtisadiy munasiwetliri barghanséri ösmekte. Xitaymu öz nöwitide ottura asiyadiki iqtisadiy tesirini kücheytishke tirishidu. Shuning üchün xitay qirghizistandimu intayin köp layihilerge meblegh sélishqa köprek heriket qilmaqta. Qirghizistan üchün bu muhim hemkarliq bolup hésablinidu”.

Qirghizistandiki “Ittipaq” géziti bash muherririning orunbasari rehim hapizofning pikriche, qirghizistandiki prézidént saylimi démokratik asasta ötüp, qirghizistan sotsiyal-démokratik partiyisi wekili so'oronbay jéyénbékof köpchilik awaz bilen ghelibe qazan'ghan. U qirghizistan we qazaqistan otturisidiki soda alaqilirining susliship kétishige köpligen amillarning seweb bolghanliqini, buningdin her ikki terep puqralirining zerdab chékiwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Chong-chong mashinilar her xil mehsulatlar bilen chégrada uzaq turup, bu mehsulatlar sapasini yoqitiwatidu. Biz mundaq kélishmeslikler yéqin arida yoqitilidu, dep oylaymiz. Chünki qirghiz we qazaq xelqi burundin bir-birige qérindash. Her ikki memlikette Uyghurlar yashaydu. Ikki otturida yaxshi alaqiler bolsa, Uyghurlar üchünmu payda. Uyghurlar merkiziy asiyada yashap kéliwatqan türkiy xelqlerning biri. Ular shundaqla tajikistanda, türkmenistanda, özbékistanda yashaydu. Merkiziy asiyada chégralar ochuq bolsa, erkin yürüsh bolsa, shu yerde yashawatqan xelqlergimu, Uyghurlarghimu yaxshi”.

Igilishimizche, axirqi resmiy melumatlar boyiche ottura asiya jumhuriyetliridin qazaqistanda Uyghurlar 246 ming ademni teshkil qilsa, qirghizistanda texminen 54 mingni, özbékistanda 20 mingni, türkmenistanda 2 mingni teshkil qilidu. Qazaqistanda Uyghurlar asasiy jehettin almuta shehiri we almuta wilayitide jaylashqan bolup, ular öz ana tilidiki mekteplirige, gézit-zhurnallirigha, milliy tiyatirigha ige.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi qirghizistanning rusiye we xitay, shundaqla yawro'asiya iqtisadiy ittipaqi hem Uyghurlargha nisbeten siyasitining qandaq yönilishte dawam qilidighanliqi heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Hazir qirghizistanning rusiye bilen bolghan munasiwitini hésabqa alsaq we rusiyening qirghizistandiki herbiy bazisi, öz'ara iqtisadiy hem yawro'asiya iqtisadiy birliki da'irisidiki hemkarliqni köz aldimizgha keltürsek, yéngi prézidént atambayéfning siyasitini dawamlashturidu we rusiye bilen bolghan istratégiyelik munasiwiti özgermeydu. Birinchidin, bu qéliplashqan mesilige baghliq, ikkinchidin, merkiziy asiyadiki döletlerning shekillinish jeryani we qirghizistandiki siyasiy sistémining alahidilikidin kélip chiqidu, chünki u yerde merkiziy asiyadiki birdin-bir prézidéntliq-parlaméntliq sistéma mewjut. Emdi xitaygha kelsek, bu yerde bir-ikki mesile bar. Birinchidin, qirghizistanning yawro'asiya iqtisadiy birleshmiside her xil mesilisi chiqiwatidu. Ikkinchidin, eger qirghizistan özining ezaliq salahiyitini mushu yawro'asiya iqtisadiy birlikide toxtitidighan bolsa, u chaghda qirghizistan xitay bilen yéqinlishidu”.
Q. Ghojamberdi qirghizistanning iqtisadiy ehwalining hazirqi künde nahayiti éghir ikenlikini, ehwal shundaqla dawam qilsa uning xitay bilen yéqinlishishining téximu küchiyidighanliqini ilgiri sürdi.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi qirghizistan hökümitining ilgiriki milletler ara razimenlik, dostluq siyasitini yenimu dawam qilip, Uyghurlargha melum derijide alahide qarash, yeni Uyghurlarning medeniyitige, ma'aripigha yardem bérish ishlirigha köngül aghdurushning yéngi prézidént dewridimu dawamlishidighanliqini ilgiri sürdi. Emma, q. Ghojamberdi qirghizistan hökümitining Uyghurlargha bu jehette maddiy yardem bérish imkaniyitidin yiraq bolup, merkiziy asiya boyiche peqet qazaqistanda Uyghurlargha nisbeten hem meniwi, hem maddiy qollashning mewjut ikenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.