Rusiyede Uyghurlar heqqide ilmiy tetqiqat yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-12-14
Share
darima-dorjiyewa-kitab-neshr.jpg Uyghurshunas darima dorjiyéwaning "Uyghurlarning kaléndarliq bayramliri we en'eniliri‏ merkiziy asiya xelqlirining örp-adet medeniyiti kontékistide" namliq kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan


Yéqinda rusiyening buryatiye jumhuriyiti paytexti ulan-udé shehiride jaylashqan dölet uniwérsitéti neshriyatidin Uyghurshunas alime darima dorjiyéwaning "Uyghurlarning kaléndarliq bayramliri we eneniliri merkiziy asiya xelqlirining örp-adet medeniyiti kontékistida" namliq kitabi rus tilida neshir qilindi. Rusiye penler akadémiyisi mikluxo-maklay namidiki étnologiye we antropologiye institutining asiya we tinch okyan tetqiqatliri merkizi testiqlighan mezkur emgekning hejimi on basma tawaqtin oshuq bolup, uningda gherbiy yawropa, rus, Uyghur we xitay tillirida neshir qilin'ghan 300din oshuq emgek paydilinilghan.

R. Süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarixchi doktor ablehet kamalofning pikriche, Uyghurlarning ötmüsh tarixi we medeniyiti, ular makan etken yerlerning jughrapiyilik alahidilikliri, hazirqi turmush-tirikchiliki we bashqimu mesililiri heqqide bolupmu rus tetqiqatchiliri intayin köp emgekler yézip qaldurghan idi. U Uyghurlar tarixi we medeniyitining bügünki kündimu köpligen alimlarning diqqet merkizide bolup kéliwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Darima dorjiyéwaning kitabining neshir qilinishi ilim hayatidiki chong bir weqe. Bu kitab uning dissértatsiyisi asasida yézilghan bolup, darima öz waqtida bu dissértatsiyisini meshhur rus étnografi, Uyghur örp-adetliri we en'enilirining tetqiqatchisi, rusiyelik sherqshunas alim lyudmila chwirning rehberlikide yaqlighan idi. Darima öz tetqiqatida intayin muhim mawzugha, yeni Uyghurlarning kaléndarliq bayramlirigha muraji'et qilidu. Tetqiqatchi bu bayramlarning ötüsh waqtigha qarap bahar, yaz, küz we qishliq örp-adetlerge bölüp, ularning qedimiy dewirlerdin kélip chiqqanliqini körsitidu. Kitabta shundaqla mewlüt, barat, ramizan, roza héyt, qurban héyt qatarliq Uyghurlarning musulman bayramliri alahide tetqiq qilin'ghan".

A. Kamalof Uyghur bayramliri heqqide köpligen melumatlarning étnografiyilik emgeklerde melum derijide uchrisimu, amma d. Dorjiyéwaning bu jehette emgikining xéli qimmetlik bolup hésablinidighanliqini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Darimaning töhpisi shuningdiki, birinchidin, Uyghur jemiyetlirini tetqiq qilghan rus siyatchilirining qaldurup ketken xatirliridiki matériyallar analiz qilin'ghan. Ikkinchidin, Uyghur kaléndarliq bayramliri sélishturma-oxshitish sistémisida yürgüzülidu, yeni aptor ularni Uyghurlar bilen qoshna yashighan we yashawatqan bashqimu xelqlerning bayramliri bilen sélishturidu. Üchinchidin bolsa, aptor Uyghurlar zich olturaqlashqan yerlerde ilmiy ékispéditsiyede bolup, shu yerlerde yighilghan matériyallarni paydilan'ghan. Darimaning qazaqistan Uyghurlirini arilap mangghan yolliri méning hélimu ésimde. U qazaqistan'gha kelgende Uyghurshunasliq merkizining xadimliri uninggha xéli köp yardem körsetken idi. Yiraq buryatiyede alimlarning Uyghur xelqining tarixi we medeniyiti bilen qiziqiwatqanliqi bizni xushal qilidu. Shuning üchün mundaq ilmiy emgeklerning yoruqqa chiqishini peqet alqishlash kérek. Ular peqet ilmiy jehettila emes, belki bashqa xelqlerni Uyghurlar bilen tonushturushtimu intayin muhim rol oynaydu".

Kitabtiki melumatlargha qarighanda, d. Dorjiyéwaning bu tetqiqatigha rusiye penler akadémiyisi qalmaq ijtima'iy penler institutining xadimi, tarixchi doktor élza bakayéwa we pyétr wélikiy namidiki antropologiye we étnografiye muzéyining xadimi, tarixchi doktor mariya rézwan, shundaqla a q sh indiyana blomin'gton uniwérsitétining léktori, tilshunas doktor gülnisem nezerowa öz pikirlirini bergen.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan turan uniwérsitétining oqutquchisi, tarixchi doktor zulfiye kerimowa d. Dorjiyéwaning bu kitabining yoruqqa chiqishining dunya Uyghurshunasliq ilmi tarixidiki chong bir yéngiliq ikenlikini körsitip, mundaq dédi: "Ötmüshtin melumki, Uyghurlarning tarixi we medeniyitige qiziqip, bu heqte köpligen bay emgeklerni qaldurup ketken rusiyelik alimlarning ismini bir-birlep atashqa bolidu. Emdi darima shu ishni dawamlashturup kéliwatqan kéyinki ewlad alimlirining bir wekili. Kitabning mezmunigha qarighanda, uning mu'ellipi xéli qiyin we murekkep wezipilerni öz aldigha qoyup, shuning höddisidin chiqalighan. Yeni alim ilgirki yawropiliq, amérikiliq, rus siyahetchiliri oxshash ilmiy ékispéditsiyilerni yürgüzüp, shu jeryanda yighqan matériyallarni retleshni, ilmiy analiz qilishni bilgen. U aldi bilen Uyghurlarning qedimiy tarixini we medeniyitini izchil we chongqur öginip, andin shu bilimini bügünki ehwalda, bügünki weziyette ünümlük paydilinishni bilgen. Darima öz tetqiqatida hazirghiche tarqaq halda mewjut bolup kelgen barliq matériyallar asasida Uyghurlarning örp-adetliri we bayramlirining yilliq kaléndarliq jeryanini qayta tüzüp chiqishni meqset qilidu. U shundaqla Uyghurlarning mushundaq meniwiy bayliqining merkiziy asiyaning étno-medeniy boshluqida tutqan ornini éniqlap, shuninggha özining bahasini bergen".

Z. Kerimowaning éytishiche, d. Dorjiyéwa rusiyening sherqiy sibir rayonidiki chita shehiride 1983-yili tughulup, ottura mektepni tamamlighandin kéyin,

Buryatiye dölet uniwérsitétining sherq fakultétida oqughan. U oqush dawamida türk, mongghul, qedimiy osmanliche we xitay tillirini öginip, andin 2003-yili xitayning bir rus tili institutida ilmiy seperde bolghan. U 2005-we 2008-yillar ariliqida rusiye penler akadémiyisi mikluxo-maklay namidiki étnologiye we antropologiye institutining asiya we tinch okyan tetqiqatliri merkizidiki aspiranturida bilim tehsil qilip, 2013-yili sherqshunas alim l. Chwirning yétekchilikide namzadliq dissértatsiyisini utuqluq yaqlap chiqqan. D. Dorjiyéwa 2006-we 2008-yilliri Uyghur élining ürümchi, turpan we ghulja sheherliri, qazaqistanning almata wilayitige qarashliq Uyghur, panfilof we chélek nahiyiliride ilmiy ékispéditsiyede bolghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.