Xitay we rusiye merkiziy asiyada ittipaqdashlarmu yaki riqabetchilermu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016.03.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-putin-4‏-nowetlik-asiya-hemkarliq-yighini.jpg 4‏-Nöwetlik asiya hemkarliq yighinida xitay re'isi shi jinping bilen rusiye prézidénti wladimir putin kechlik ziyapette. 2014-Yili 20-may, shangxey.
AFP

Yéqindin buyan ammiwi axbarat wasitiliride élan qiliniwatqan maqalilerde xitayning merkiziy asiyadiki siyasiy, iqtisadiy we herbiy tesirining küchiyiwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Melumatlargha qarighanda, xitay bu rayondiki tesir da'irisini kéngeytish meqsitide kéyinki waqitlarda, bolupmu afghanistan we tajikistan bilen bolghan alaqilirige köprek diqqet bölgen.

15-Martta rusiyening “Nézawisimaya gazéta” gézitide orun alghan “Xitay merkiziy asiyada herbiy ittipaq qurushqa kirishmekte” namliq maqalide xitayning kolléktip bixeterlik shertnamisi teshkilatining netijilikige we shangxey hemkarliq teshkilatining kélechikige guman bilen qaraydighanliqi heqqide éytilghan. Maqale aptori merkiziy asiya we ottura sherq boyiche mutexessis aléksandir knyazéf, béyjingda tajikistan ichki ishlar ministiri ramazon rehimzade bilen xitay jama'et xewpsizlik ministiri go shinkunning uchrashqanliqini we ikki kündin kéyinla tajikistan paytexti düshenbide xitay, tajikistan we pakistanning bash shtab rehberlirining körüshkenlikini, bu uchrishishtin kéyinla xitay wekilining kabulgha yürüp ketkenlikini bildürgen.

Maqalidin melum bolushiche, xitay we tajikistan düshenbide térrorluqqa qarshi birleshken merkez qurmaqchi hem bu jehette xitay afghanistan bixeterlik küchlirige chong herbiy yardem körsetmekchi iken. Kélishim shertliri boyiche, siyasiy hemkarliqtin tashqiri, xitay tajikistan, afghanistan we pakistan bilen kélechekte qoralliq küchlerni birlikte ishlitishni qolgha keltürüshni közlimekte. A. Knyazéfning éytishiche, xitay özining bu memliketlerdiki iqtisadiy menpe'etlirini qoghdash meqsitide herbiy küchliridin paydilinish kélishimini qolgha keltürüshke urunmaqta. U, mesilen, pakistanning Uyghur éli bilen bolghan chégrasidiki ikki tereplimilik iqtisadiy boshluqini qoghdash meqsitide xelq azadliq armiyisi qisimlirini orunlashturushning bashlan'ghanliqini otturigha qoyghan.

16-Martta “Séntir aziya” tor bétida élan qilin'ghan tatyana baykowaning “Xitay merkiziy asiyada rusiyeni qistimaqta” dégen maqaliside, xitayning himayisi astida quruluwatqan mezkur ittipaq heqqide moskwada ötken rusiye prézidéntining afghanistan boyiche mexsus wekili zamir kabulof we xitay tashqi ishlar ministirliqining afghanistan boyiche mexsus wekili dén sizyun arisida bolghan uchrishishta muhakime qilin'ghanliqi éytilghan. Rusiye wekili bu heqte mundaq dégen: “Gep peqet chégrini kontrol qilish, térrorchilarning kirip chiqishining aldini élish heqqide bolmaqta. Bu, xitayning qoralliq küchlerni ishlitish niyitining yoq ikenlikini bildüridu. Bizge qoshulushning hajiti yoq. Bizning kolléktip bixeterlik shertnamisi teshkilati da'iriside öz pilanlirimiz bar. Bolupmu biz xitay bilen shangxey hemkarliq teshkilati da'iriside bu mesililerni muhakime qiliwatimiz.”

Maqale aptori mundaq dep yazidu: “Moskwa xitayning afghanistandiki weziyettin teshwishliniwatqanliqini chüshinidu, xitay xelq jumhuriyitini bölgünchi qoshunlar heriket qiliwatqan shinjang Uyghur aptonom rayonining muqimliqi bé'aram qilmaqta. Hemkarlishish üchün ene shundaq memliketlerni qobul qilishning sewebi mushuning bilen chüshendürülidu.” maqalidin melum bolushiche, hazirqi afghanistan boyiche mutexessis andréy sérénko bolupmu tajikistan bilen hemkarlishish mesiliside rusiye we xitayning toqunushqa bashlighanliqini körsitip, mundaq dégen: “Rusiyening ukra'ina, yéqin sherq bilen bend bolushi shuninggha élip keldiki, biz merkiziy asiyadiki mewqelirimizni yoqitiwatimiz. Xitay künlüki astida mundaq ‛merkiziy asiya natosi‚ ni qurush jeryanida rusiye chette qélishi mumkin.”

Xitay we rusiye merkiziy asiyada ittipaqdashlarmu yaki riqabetchilermu?

Qazaqistan prizédént yénidiki qazaqistan istratégiyelik tetqiqat instituti mutexesssiliridin konstantin siroyézhkin bu ikki memliket otturisida éniq riqabetchilik bolmisimu, buning yoshurun türde bayqiliwatqanliqini körsitip, bu tört memliket teripidin herbiy ittipaqning quruluwatqanliqi heqqide mundaq dédi: “Hazirche mundaq wezipe qoyulmaywatidu. Elwette, xitayning herbiy nezeriyisi, hemmisi özgiriwatidu.” k. Siroyézhkinning pikriche, rusiye we xitay hazir köpinche siyasiy sahede hemkarlishiwatqan bolup, iqtisadiy sahede bolsa, bezi qiyinchiliqlargha duch kelmekte. U shundaqla xitayning rusiyeni barliq sahelerde qollawatqanliqini, iqtisadiy émbargolar sewebidin hazir rusiyening éghir krizisni bashtin küchürüwatqanliqini, xitayning bolsa bolupmu meblegh jehettin “Oyun qa'idiliri” ni hésabqa éliwatqanliqini, bu “Oyun qa'idiliri” ni xitay emes, belki amérikining mejburlawatqanliqini otturigha qoydi.

Siyasetshunas we jem'iyet erbabi rasul jumali rusiye we xitayning merkiziy asiyada birinchi nöwette riqabetchiler ikenlikini, ittipaqning köpinche riqabetlishishtin kélip chiqidighanliqini, en'gliyening sabiq bash ministiri chérchilning sözliri bilen éytqanda, siyasette menggülük ittipaqdashlarning emes, belki menggülük menpe'etlerning bolidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Hem dunya miqyasida, hem ikki tereplimilik da'iride rusiye we xitay bashtinla riqabetchi memliketlerdur. Kéyinki 20 yil ichide bu döletler ara köpinche ishench, hemkarliq belgiliri bayqalmaqta. Her ikkisi mundaq munasiwetke mohtaj. Shundaq bolsimu ikki memliket otturisida mundaq hemkarliqtin köprek payda élish gherizi bolup, xitayning merkiziy asiyadiki tesir da'irisining küchiyishi moskwani da'im teshwishlendürüp kelgen.”

Rasul jumali rusiyening ottura asiya memliketlirige nisbeten tutqan ilgiriki basqunchiliq munasiwitining dawam qilip kéliwatqanliqidin xitayning ensiriwatqanliqini, her ikki terepning buningdin kéyinmu bir-birige guman, qizghinish bilen qaraydighanliqini otturigha qoydi.

U shundaqla xitay, tajikistan, pakistan we afghanistan arisida birer herbiy ittipaqning meydan'gha kélishining mumkin emeslikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Xitay shangxey hemkarliq teshkilatigha oxshash teshkilatlarni hésabqa almighanda da'im mundaq köp tereplimilik teshkilatlardin yiraqlishishqa tiriship kelgen. Xitay özining tashqi siyasiti bilen köpinche ikki tereplimilik da'iridiki hemkarlishishlarni ewzel körgen. Shuning üchün u her bir ayrim döletni özidin kichik körüp, ular bilen bolghan hemkarliqtin özige munasip payda izdigen. Mesilen, chégra mesiliside u musteqil döletler hemkarliqi ezalirigha bésim körsitip, ularning her qaysi bilen ayrim olturup, bu mesililerni hel qilghan.” r. Jumali yéqinqi 7-10 yil ichide xitayning qandaqtur bir herbiy-siyasiy ittipaqlarni qurush niyitining yoqluqini, hazirqi shangxey hemkarliq teshkilatining xitay üchün hem iqtisadiy, hem siyasiy menpe'etlirini emelge ashurush üchün yéterlik ikenlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.