Русийә-хитай енергийә һәмкарлиқи ашмақта

Мухбиримиз үмидвар
2014.09.30
rusiye-xitay-awiamatka-urush-ayropilani.jpg Русийәдин елип келинип 9 йил ремонт қилинип, пүтүшкә аз қалған Varyag маркилиқ авиаматка пат-арида хитайниң уруш әслиһәлирини тошумақчи. 2011-Йили 26-апрел, лявниң.
Imaginechina

Украина кризисидин кейин, русийәниң ғәрб билән болған мунасивәтлириниң йириклишишигә әгишип русийә-хитай һәмкарлиқлириниң техиму ешиватқанлиқи ейтилмақта. Бу һәмкарлиқларниң ичидә әң гәвдиликлиридин бири енергийә саһәсидур. Хитай билән русийә арисида тәбиий газ саһәси бойичә зор миқдардики келишимләр имзаланған болуп, нөвәттә йәнә йеңи келишимләрниң имзалиниши күтүлмәктә. Хитай бир тәрәптин оттура асия дөләтлири, йәнә бир тәрәптин русийә билән тәбиий газ келишимлирини көпәйтишкә тиришмақта.

Русийә мәтбуатлириниң ашкарилишичә, бу йил 11-айда хитайда өткүзүлидиған асия тинч окян иқтисадий һәмкарлиқ йиғини җәрянида русийә билән хитай арисида ғәрбий сибирийәдин алтай арқилиқ хитайға тутишидиған тәбиий газ линийиси бойичә хитайни газ билән тәминләш келишими һасил қилиниши мумкин икән.

Русийәниң “җуст медиа” торидики учурға қариғанда, русийәниң “газпром” ширкитиниң башлиқи алексей миллер русийәниң бу йил күздә хитай билән икки газ келишими имзалиши мумкинликини әскәрткән.

Бу қетим русийә тәбиий газ ширкити “газпром” билән “хитай дөләтлик нефит ширкити” ғәрбий линийә бойичә хитайни газ билән тәминләш келишими имзалиши мумкин.

Русийә президенти путин хитайниң иқтисадий саһә мәсул рәһбәрлиридин җаң гавлингә русийәниң хитайни газ билән тәминләш нисбитини ашурушни халайдиғанлиқини әскәрткән. Җаң гавлин болса ғәрбий линийәниң муһимлиқини әсләткән.

Хәвәрдә ейтилишичә, шәрқий линийә бойичә газ турубиси қурулуши 1-сентәбирдин башланған болуп, бу йил 5-айда президент путин хитайни зиярәт қилғанда русийә вә хитай тәрәп 400 милярд доллар қиммитидә тәбиий газ келишими һасил қилған иди. Йәни, русийә хитайни 30 йиллиқ мөһләт билән һәр йили 36 милярд купметир тәбиий газ билән тәминләшкә пүтүшкән. Нәтиҗидә, шәрқий сибирийәдин хитайға тутишидиған тәбиий газ турубиси ятқузуш һәққидә келишим һасил қилинған болсиму, әмма ғәрбий сибирийәдин русийәниң алтай район арқилиқ уйғур дияриға киридиған ғәрбий линийә, “алтай” линийисини қуруш һәққидә келишимдин техи һазирғичә хуласә чиқмиған иди.

Бу йил 3-айда русийәниң қиримни қошувелишидин кейин шәрқий украинада қораллиқ тоқунушлар күчәйди. Ғәрб дөләтлири, җүмлидин явропа иттипақи вә америка бир қанчә қетим русийәгә қарита иқтисадий ембарго елан қилди. Техи алдинқи һәптидә явропа иттипақи йәнә русийәниң енергийә саһәсигә қарита йеңи иқтисадий ембарго елан қилғандин кейин русийәниң “рус нефит”, “газпром” қатарлиқ енергийә ширкәтлиридә җиддийлик күчәйгән иди.

Анализчилар украина кризиси нәтиҗисидә, русийәниң хитай билән болған һәмкарлиқни ашурушта хитайниң енергийә еһтияҗини қамдаш арзусиға маслишип, енергийә баһаси вә башқа тәрәпләрдә хитайға мәлум йол қоюватқанлиқини, хитайниңму пурсәтни чиң тутуп, оттура асия вә русийә билән болған енергийә содисини күчәйтишкә тиришиватқанлиқини йезишмақта.

Нөвәттә, хитай оттура асия дөләтлири билән болған сода-иқтисадий, мәбләғ вә башқа һәр җәһәтләрдики алақилирини күчәйтмәктә.

Таҗикистанниң “асия плиюс” агентлиқиниң хәвәр қилишичә, хитай һазир таҗикистанға биваситә мәбләғ селиш бойичә биринчи орунда туруватқан болуп, бу йилниң биринчи йеримида биваситә селинған чәтәл мәблиғиниң 70% тин көпрәки хитайға мәнсуптур. Иккинчи орунда русийә туруватқан болуп, униң биваситә мәблиғи 13% тин артуқ. 9-Айниң бешида хитай билән таҗикистан рәһбәрлири дүшәнбидә көрүшкәндә хитайниң таҗикистанға тәбиий газ турубиси қурулушини өз ичигә алған саһәләр бойичә 3 йил ичидә 6 милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқи һәққидә келишим һасил қилинған иди.

9-Айниң бешида хитай рәиси ши җинпиң таҗикистанни зиярәт қилғанда, таҗикистан тәрәп билән “оттура асия-хитай тәбиий газ турубиси”ниң таҗикистандин өтидиған қисимни қуруш һәққидә келишим һасил қилған иди.

Америкидики иқтисадшунас, георги вашингтон университетиниң доктор кандидати пәрһат билгин әпәндиниң қаришичә, хитай оттура асия билән болған енергийә алақисини ашуруш арқилиқ, русийәни өзи билән енергийә келишимлиридә мәлум дәриҗидә йол қоюшқа қисташ тактикиси қолланмақта. Униң қаришичә, һазир хитай русийә билән тәбиий газ келишимлири имзалашта, өзиниң оттура асияда ешиватқан һәмкарлиқлиридин пайдилинип, русийәгә бесим көрситишкә мувәппәқ болмақта.

Униң қаришичә, оттура асия дөләтлири хитай билән мустәқил иқтисадий вә тәбиий газ алақилири елип бармақта. Буниң ичидә түркмәнистан алаһидә гәвдиликтур. Бу русийә үчүн риқабәт пәйда қилсиму, әмма русийә өзиниң явропа вә ғәрб билән болған зиддийитидики ялғузлуқи сәвәбидин, хитайниң бу дөләтләр билән болған енергийә алақисигә тосқунлуқ қилиш вә яки оттура асия дөләтлиригә бесим қилишқа аҗизлиқ қилмақта.

Русийә һазир тәбиий газлирини явропаға сатиду. Украина кризисидин кейин, у хитайни өз ичигә алған асия райониниму муһим нуқтиға қоймақта. Пәрһат билгининиң қаришичә. Шуңа русийә президенти путин пәқәт явро асия иттипақини қуруп, оттура асия дөләтлирини, болупму өзбекистанни өз иттипақиға киргүзгәндила бу дөләтләргә бәзи чәклимиләрни қоялиши мумкин.

Русийә хәвәрлиридә ейтилишичә, русийә-хитай арисидики алтайдин өтидиған тәбиий газ турубиси қурулушиға алтай районидики аммиви екологийә тәшкилатлири қарши чиққан. Улар өз екологийәсиниң бузулушидин әндишә қилмақта. Әгәр мәзкур туруба линийиси русийә тәвәсидики алтайдин өтүп, уйғур елиниң алтай райониға туташтурулса, уйғур елидики алтай райониниң екологийисигиму тәсири болуши мумкинлики тәһлил қилинмақта. Әмма хитай тәрәптин екологийә мәсилисигә аит инкас чиққанлиқи мәлум әмәс.

Қазақистан һөкүмити русийә тәрәпкә мәзкур турубини өз земини арқилиқ өткүзүш тәклипини бәргән болуп, әгәр русийә қошулса, ғәрбий сибирийәдин башланған тәбиий газ турубиси қазақистанға тәвә райондин уйғур дияриға кириши вә арқидин ичкири хитайға тутушуши мумкин. Әмма, һазирчә бу ениқ әмәс.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.