Moskwa-béyjing hemkarliqining riqabet nuqtisi: xam eshya menbesi we ottura asiya

Muxbirimiz ümidwar
2014.10.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
dmitri-medwedew-li-kechyang.jpg Rusiye bash ministiri dmitri médwédéw xitay bash ministiri li kéchang kélishimge qol qoymaqta. 2014-Yili 13-öktebir, moskwa.
AFP

Xitay bash ministiri li kéchang tunji qétim bash ministirliq salahiyiti bilen 12-öktebirdin 14-öktebirgiche moskwada resmiy ziyarette bolup, rusiye bash ministiri dmitri médwédéw, prézidént wladimir putin qatarliqlar bilen söhbet ötküzdi shuningdek rusiye bilen xitay arisida 40 qa yéqin kélishim imzalandi.

Elwette, bu kélishimler ichide eng muhimliridin birining énérgiye sahesige a'it ikenliki melum. Rusiye we xitay hökümetliri mezkur rusiye-xitay hemkarliqlirigha yuqiri baha bergen bolsimu, emma analizchilar arisida yenila oxshimighan bahalar mewjut. Rusiye közetküchiliri arisida yene rusiye-xitay hemkarliqlirining unchiwala ishench üstige qurulmighanliqi, her ikkila terepning peqet éhtiyajni asasiy qilghanliqigha a'it qarashlarmu mewjut. Bolupmu rusiyelikler arisida xitay bilen bolghan sodida xitayning rusiyeni özining xam eshya menbesige aylanduruwatqanliqi heqqide inkaslar uzundin buyan dawamlashmaqta. Ularning qarishiche, rusiyeliklerning xitaygha chiqiridighan mehsulatliri ichide ilghar küreshchi ayropilan qatarliq bir qisim herbiy qoral-yaraqlar we bashqa az türdiki éghir sana'et mehsulatlirini hésabqa almighanda asasliqi rusiye xam eshyalirini satidu. Bu selbiy inkaslargha seweb bolmaqta.

Rusiyediki sherqiy asiya we shangxey hemkarliq teshkilati tetqiqat merkiziy diréktori doktor aléksandir lukin özining amérika awazigha qilghan sözide “Xitayni unchiwala idéyallashturmasliq kérek we uni rusiyeni qutulduridu yaki uning üchün ish qilidu démeslik kérek,” deydu. Lukin ependi yene “Xitay üchün kem dégende xam eshya we bazar kérek, emma, uning baziri bir qeder köp we bashqa jaylarda bar, rusiye, peqet uning üchün xam eshya menbesi bolup xizmet qilidu” dep tekitligen.

Amérikidiki “Blumbérg” sehipiside analizchilardin xénri méyer we éwgéni pisménnayaning “Putin xitaygha kozurlirini tapshuruwatidu, émbargo uning sherqiy riqabetchisini kücheytiwétidu” mawzuluq maqalisi élan qilindi.

Rusiye-xitay yéngi hemkarliqlirigha a'it mezkur maqalide körsitilishiche, moskwa aliy iqtisad mektipining asiya tetqiqati yétekchisi alékséy maslowmu bu xil pikirni ilgiri sürgen bolup, u “Xitaylarning asasliq qiziqishi xam eshya matériyalliri, hergizmu rusiyening iqtisadiy jehettiki qiyinchiliqigha yardem bérish emes,” deydu. U rusiye bilen xitayning sodisida rusiyening asasliqi xam eshya chiqirishqa tayinip qalghanliqini sherhlep, “Mezkur köp türlük sodida bizning 70% éksportimiz xam eshyadur. Biz bu reqemni qisqartishni xalaymiz, emma xitay buni xalimaydu” dégen.

Gerche, bu qétim metbu'atlarda ikki terep arisida sherqiy liniye boyiche tebi'iy gaz yetküzüsh heqqide kélishim hasil qilin'ghanliqi köplep xewer qilinsimu, emma ikki döletning énérgiye sahesidiki hemkarliqlardiki qiyinchiliqlarning yenila köpiyiwatqanliqimu otturigha qoyulmaqta. “Rusénérgy” shirkitining néfit we tebi'iy gaz ishliri analizchisi mixayil kruxtixin amérika awazining ziyaritini qobul qilip, bu xil qarashni ilgiri sürgen bolup, u, “Rusiye bilen xitay arisidiki énérgétika sahesidiki söhbetlerde héchqandaq ilgirilesh bolmidi, “Sibiriye küchi” gaz turubusi sistémisidiki “Sherqiy liniye” dep atalghan kélishim peqet blagowéshénsk etrapidiki chégradin gaz turubisi ötküzüshke a'it téxnika kélishimidin ibaret” dégen. U yene “Sibiriye küchi” gaz turubisi boyiche éniqsizliqlar barliqi, yeni, xitaygha rusiye gazlirini yetküzüshni qachandin bashlaydighanliqigha a'it ay-künning éniq emeslikini otturigha qoydi.
Uning qarishiche, “Altay” gaz turubisi boyiche hazir héchqandaq ilgirilesh mewjut emes, xitaylarning bu nuqta boyiche gaz élishqa peqet éhtiyaji yoq. Chünki, u yerde “Ottura asiya-xitay” tebi'iy gaz turubisining üch tarmiqi ötidu. Mezkur rus mutexessisi yene “Ottura asiya-xitay” tebi'iy gaz turubisining tajikistan arqiliq Uyghur diyarigha kiridighan tarmiqining ish üstide ikenlikini eskertidu.

Jorji washin'gton uniwérsitétining tekliplik oqutquchisi, iqtisadshunasliq penliri doktor kandidati perhat bilginining qarishimu oxshash bolup, heqiqeten hazir xitayning bu yönilishke jiddiy hajiti yoq.

Perhat bilginining qarishiche, xitay türkmenistan, özbékistanlar bilen zor miqdarda tebi'iy gaz kélishimi tüzgen. Uning qazaqistan bilenmu zor miqdardiki néfit we tebi'iy gaz kélishimi bar bolup, ottura asiya néfitliri we tebi'iy gazliri xitaygha kirmekte. Bu ehwallar xitayning “Altay” liniyisi arqiliq rusiye gazlirini qimmet bahada élish hajitini töwenletken.

Uning qarishiche, kelgüside xitayning ottura asiya bilen élip bériwatqan mezkur tebi'iy gaz sodisining kéngiyishining rusiye menpe'etlirige ziyan keltürüshi tebi'iy, mundaq ehwal astida rusiye yawro-asiya ittipaqi qatarliq rayon xaraktérlik teshkilatlar we siyasiy-iqtisadiy gewdiler arqiliq xitayning ottura asiyadiki énérgiye jehettiki we bashqa jehetlerdiki tesir küchini cheklishi mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.