Түрк баһариму яки баһардин ваз кечишму?

Бу йил 5-айниң 27-күни истанбул шәһириниң тәқсим мәйданида елип берилған һөкүмәткә қарши наразилиқ намайишиниң чоңийип кетиши әрәб мәтбуатлирида һәр хил инкасларниң чиқишиға сәвәб болди.

Әрәб мәтбуатлириниң бәзиси бу намайишни түрк баһари дәп тәсвирлисә, бәзи мәтбуатлар уни баһардин вазкечиш намайиши дәп тәсвирлимәктә. Йәнә башқа мәтбутларда һәр хил тәһлилләр вә көз қарашлар елан қилинип турмақта. Қисқиси, әрәб дуняси түркийәдә болуватқан өзгиришләрни йеқиндин тәқиб қилип турмақта.

Лондонда чиқидиған “оттура шәрқ” гезитиниң 2013-йили 12-июл күнидики санида, язғучи тариқ һәмид тәрипидин “түрк баһариму яки баһардин ваз кечишму?” дегән темида бир мақалә елан қилинған болуп, мақалидә мундақ дәп йезилған:
Түркийәниң тәқсим мәйдани йүз бәргән 500 кишилик намайишниң бунчилик тез чоңийип кетишини вә бүгүнгичә давам қилишини һечким көңлигә кәлтүрүп бақмиған болуши мумкин. 2011-Йилдин бири әрәб баһарини көп көрүп адәтлинип қалған хәлқ түркийәдә чиққан бу намайишниму баһарға охшитип, “түрк баһари” дейишти. Әмәлийәттә, түркийә баш министири рәҗәб таййип әрдуғанниң тәбири билән ейтқанда, “түркийә баһар пәслидә болуп, уни қиш пәслигә өзгәрткүси кәлгәнләр бар” лиқи мәлум. Тәқсимдики кичик бир бағчиниң орманлирини кесишкә қарши қозғалған бу намайиш түркийәниң йеримиға қәдәр йетип барғанлиқи бу ишниң арқисида чоқум башқа мәқсәт барлиқидин ишарәт бериду.

Чүнки, һөкүмәтниң мәқсити кишиләргә орунни кеңәйтип бериш вә у җайдики қистилаңғулуқларға хатимә берип тәрәққий қилдуруш икәнлики шунчилик көп тәшвиқ қилинип турсиму, бу кичик бир мәсилиниң сиясий тоқунушқа өзгирип қалғанлиқи гуман пәйда қилмақта. Дәл бу вақит түркийәдики һөкүмәткә қарши партийиләрниң әрдуған партийисини әйибләп, уларни османийә императорлуқини тирилдүрмәкчи болған сиясий күч дәп келиватқан бир вақит болуп, әрдуған һөкүмитигә қарши турғучилар хәлқни қозғаш үчүн баһанә тапалмай турған бир мәзгил иди. Шуңа баш министир әрдоғанниң партийисидикиләр намайишчиларни һөкүмәткә қарши партийиләрниң оюниға кәлгәнләр дәп әйиблимәктә. Әмма, нәқ мәйданда һазир болған чәтәллик мухбирларниң билдүрүшичә, намайишқа қатнашқанларниң көп санлиқи сиясий әрбаблар әмәс, бәлки авам хәлқ икән. Бу әһвалда, адәмниң бунчә көп хәлқниң бирәр сиясий партийиниң ғәризи үчүн оттуриға чиқмиған болса, башқа немә дәрди барду? дегүси келиду. Чүнки, бағчидики дәрәхләрни кесип ташлап у җайни техиму яхши шәкилдә кеңәйтип хәлқниң пайдилинишиға сунуш җинайәт әмәс. Хәлқ адәттә мундақ кичик ишлар үчүн намайиш қилип мәйданларға топланмайду. Хәлқ пәқәт зулумға вә адаләтсизликкә қарши намайиш қилиду. Мана бу, пүтүн дуняда болуп келиватқан намайишларниң асаслиқ муддиаси. Әмма бирәр бағчә мәсилиси үчүн хәлқниң бунчилик ғәзәплинип кәткәнликини чүшәндүрүш қийин.

Сәуди әрәбистанда чиқидиған “оказ” гезитиниң шу күнидики санида йәнә язғучи әһмәд ибни рашид әл сәид дегән кишиниң қәлими билән йезилған бир мақалидә мундақ дейилгән:
Түркийә баш министири рәҗәб таййиб әрдоғанниң партийисигә қарши чиққучилар баш министирни диктатор дәп әйибләшти. Һалбуки, түркийәдәк әркин сайлам билән сайлинип чиққан бир баш министирниң яки рәис җумһурниң диктаторилиқ қилиш хаһиши болмайду, болғандиму әмәлгә ашмайду. Демократик дөләтләрни диктаторилиқ дөләтләргә қәтий охшатқили болмайду. Әрдоған 2002 йили һакимийәткә чиққанда вақитта түркийәниң чәт дөләтләргә төләйдиған қәрзи26 милярд долларға йәткән икән. Шу вақиттин бири бу адәм түркийә үчүн ишләп түркийәниң пүтүн қәрзлирини үзүп болди вә түркийә иқтисадини дунядики әң иқтисади күчлүк дөләтләр қатаридин 17- қатарға тизалиди. Түркийәдә һәрбир шәхсниң йиллиқ кирими 2002-йилида 2700 доллар иди. Бу кирим 2013-йили кириши билән 12 миң долларға чиқти. Түркийәниң запас пули 135 милярдқа йәтти, түркийәдики университетлар 2002-йили 70 болса, һазир 170 кә йәтти. Худди әрдуғанниң тәбири бойичә ейтқанда: “һазир түркийә дунядин сөз қилмайду, бәлки дуняда түркийә һәққидә сөз қилинмақта” ундақта, түрк хәлқи немә үчүн бу һөкүмәткә қарши намайиш қилиду? бунчилик көп яхши ишларни қилған, түркийәни дуняға тонутқан бундақ бир баш министирға немә үчүн қарши чиқиду? бу соалниң җаваби наһайити ениқ. У болсиму, көп кишиләрниң түркийәниң келәчикидин әндишә қилиши вә шәриәт дөлитигә айлинип қелишидин қорқуши, йәнә бир тәрәптин, қарши партийиләрниң иғвагәрликидин ибарәттур. Өткән һәптидә түркийә парламенти һарақниң еланлирини чәкләш вә мәсчиткә 100 метир йеқин җайда һарақ сетишни чәкләш тоғрулуқ қанун тәклипини сунған болуп, әгәр бу қанун тәклипини түркийә рәиси абдулла гүл мақуллиса, қанун иҗра қилиниду. Түркийәниң җумһурийәт хәлқ партийиси мәзкур қанунни осман империйисиниң султани 6-муратниң һарақ-шарабни мәни қилиш тоғрулуқ чиқарған қануниға охшитип, әрдоғанни йеңи осман императори дәп тәрипләйду. Әрдоғанға мундин башқа төһмәтләрму бүгүнки күнләрдә көпийип кәткән. Һәммә халиғинини дәп кәлмәктә. Бәлки әрдуған ойлап қалидиғанду, бунчилик дүшмәнлик, бунчилик яман көрүш вә бунчилик қаршилиқларниң һәммиси униң түркийә үчүн қилған бу өчмәс хизмәтлириниң мукапатимиду? яки җазасимиду?