Sabiq dölet ministiri sadi somunju'oghluning obzori "Uyghur türkliri we sherqiy türkistan" élan qilindi

Muxbirimiz erkin tarim
2016-02-12
Share
turkiye-uyghur-sherqiy-turkistan-2016.jpg Sadi somunju'oghluning "Uyghur türkliri we sherqiy türkistan" namliq obzori
RFA/Erkin Tarim


6 - Yanwar küni türkiye "Yéngichagh" gézitide "Uyghur türkliri we sherqiy türkistan" mawzuluq obzor élan qilindi. Türkiyening sabiq dölet ministiri sadi somunju'oghlu yazghan mezkur obzor mundaq bashlinidu: "Re'is jumhuri rejep tayyp erdoghan bilen xitaygha barghan werda özer xanim xitay tesiratlirini 'höriyet' gézitige yazghan idi. U 2015 - yili 8 - ayning 8 - küni we 2016 - yilining 1 - ayning 31 - küni élan qilghan maqaliside Uyghurlar toghrisida melumat bergen idi. Bu mesile muhim bolghachqa bu mesile üstide toxtalmaqchimen. Werda özer xanim maqaliside 'xitay Uyghurlargha bésim qiliwatidu. Rozi tutushini, ibadet qilishini cheklewatidu, dégen xewerler uzun yillardin béri élan qiliniwatidu. Bolupmu ramizan éyida bu xil ehwallar dawamliq tekrarlinidu. Mezkur xewerlerde ilgiri sürülgenler toghrimu?' dep soraydu. So'aligha özi jawab bérip: 'xitay da'iriliri Uyghurlargha bésim siyasiti élip barmaywatidu. Buning ispati xitay Uyghurlargha ikki bala tughushqa ruxset qilidu. Xitaylargha birla perzent tughushqa ruxset qilidu' dep yazidu."

Sabiq dölet ministiri sadi somunju'oghlu ependi yéngichagh gézitide élan qilin'ghan "Uyghur türkliri we sherqiy türkistan" namliq obzorida zhurnalist werda özer xanimning xitay Uyghurlargha zulum élip barmaydiken dégen köz qarishigha reddiye bildürüp, xitaylar pütün xitay nopusining 94% teshkil qilidighanliqini, xitay dölitining statistikilirigha asaslan'ghanda Uyghur nopusining 9 yérim milyon etrapida ikenlikini, türkler Uyghur nopusining 20 milyon ikenlikini perez qiliwatqanliqini, shunga Uyghurlarning ikki perzent tughushigha ruxset qilghanliqigha asaslinip turup, zulum yoq déyishke bolmaydighanliqini bayan qilidu.

Sabiq dölet ministiri sadi somunju'oghlu obzorida xitay hökümitining Uyghurlargha qattiq zulum élip bériwatqanliqini, bolupmu diniy ibadetni qattiq cheklewatqanliqini, xitay hökümitining birinchisi, kadirlarning, ikkinchisi, dem élishqa chiqqanlarning, üchinchisi, ayallarning, tötinchisi, kommunist partiye ezalirining, beshinchisi, 18 yashtin kichiklerning, altinchisi, oqughuchilarning meschitke kirishini chekligenlikini yazidu. Bundaq turuqluq qandaqmu xitayning Uyghurlargha zulum qilmaydu dégili bolidighanliqini tekitleydu.

Obzorda xitay dölitining "Sherqiy türkistan" atalghusini chekligenlikini, emma 1933 - yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti, 1944 - yili ghuljada sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanliqini, Uyghurlarning uzun tarixqa bay medeniyetke ige ikenlikini, bundaq bir milletni héchqandaq küchning yoq qilalmaydighanliqini bayan qilidu. Xitay bu atalghuni cheklesh arqiliq Uyghurlarning tarixtiki döletliri bilen bolghan munasiwitini üzüwetmekchi boluwatqanliqini bayan qilidu.

Xitay rehberliri türkiye dölet rehberlirige uzun yillardin béri, xitay hökümitining Uyghurlargha bésim siyasiti élip barmighanliqini, xitaygha bir perzent tughushqa ruxset qilsa, Uyghurlargha ikki bala tughushqa ruxset qiliwatqanliqini, hetta uniwérsitét imtihanlirida nomur qoshup bériwatqanliqini ilgiri sürüp kelmekte. Xitayning bu teshwiqatlirigha bezi türk siyasetchiler we zhurnalistlar ishinip qélip, bu heqte obzorlar yazmaqta. Bulargha ishinip qélishidiki seweb néme? bundaq tetür teshwiqatlarning aldini élish üchün némilerni qilish kérek? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün tetqiqatchi yazghuchi hamut köktürk ependi we abliz ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, sabiq dölet ministiri sadi somunju'oghlu ependi 2001 - yili türkiye hökümitining xitay dölet re'isi jang zémin'gha dölet médali bérish qararigha qol qoyghili unimighan ministirlardin biri idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet