Emili féng: "Shinjangdiki basturush - ademler nege ketti?"

Muxbirimiz irade
2018-08-07
Élxet
Pikir
Share
Print
"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emili féng xanim mezkur gézitke élan qilghan söhbet programmisini twittérda bashqilarning hembehirligen.
"Pul-mu'amile waqti" géziti muxbiri emili féng xanim mezkur gézitke élan qilghan söhbet programmisini twittérda bashqilarning hembehirligen.
Social Media

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, yéqindin buyan en'gliyening "Maliye waqti géziti" we b b s agéntliqi qatarliqlarda Uyghur élidiki lagérlar mesilisi we u keltürüp chiqiriwatqan ijtima'iy aqiwetler heqqide muhim maqalilerni élan qiliwatqan emili féng ürümchidin ewetken "Shinjangdiki basturush-ademler nege ketti?" mawzuluq xewer maqaliside rayondiki omumiy weziyet heqqide yene muhim uchurlar bilen teminlidi. U xewirini mundaq bashlighan:

"Aldi bilen diqqitingizni tartidighini bu yerdiki jimjitliq. Andin kochilardiki dukanlarning ishikige yanche qilip chaplan'ghan aq qeghezler. Ular közingizge xuddi bu dukanlarni biri aldirashliq ichide tashlap chiqip ketkendek tuyghu béridu. U qeghezlerge yéqin bérip qarighiningizda andin qeghez üstige yézilghan bir qatar nomurlarni körginingizde bu öydikilerning qaytip kelmeydighanliqini, bu yerde turuwatqanlarning tutqun qilin'ghanliqini chüshinisiz. Undaqta, shinjanggha xosh kélipsiz, gérmaniyedin ikki hesse chong bu zémin intayin muhim yer asti bayliqlirigha ige, bu zémin xitayning eng muhim gaz zapisi, kömür zapisining yérimi, néfit bayliqining beshte birige ige zémin bolup u hem xitay re'is shi jinpingning bir belwagh bir yol qurulushining jan tomuri. Shuning bir waqitta, ötken ikki yilda bu zémin xitayning eng qattiq we eng yoshurun basturushlirigha sehne boldi. Uyghurlarni asas qilghan yüzminglighan kishi qanunsiz tutqun qilindi."

Emili féng maqaliside, xitay hökümitining Uyghurlarni "Bir belwagh bir yol qurulushi" chüshini emelge ashurush yolidiki bir tosalghu dep qaraydighanliqi, Uyghurlarning tarixta qisqa muddet bolsimu musteqil dölet qurghan bolushidek amillarning béyjingni qattiq bi'aram qilidighanliqini bayan qilghan. 
Xewerde Uyghur aptonom rayonining hazirqi weziyiti, xitayning bixeterlik sélinmisini hessilep köpeytip pütkül rayonda dijital (sifirlik) bixeterlik sistémisi qurup chiqqanliqi, yüzminglighan kishining lagérlargha qamalghanliqi, nurghun kishining téléfonidiki cheklen'gen mezmunlar seweblik türmige tashlan'ghanliqi bayan qilin'ghan. Qeshqerdiki bir Uyghur ayal muxbirgha: "Nurghun kishiler, bolupmu erler atalmish 913-nomurluq jinayet bilen tutulup ketti. Yeni, téléfonida qanunsiz mezmun bar dégen jinayet" dégen.

Emili féng maqaliside mundaq dep bayan qilghan: "Xitay dölet axbarati shinjangdiki bunche zor sandiki ademning tuyuqsiz ghayib bolush mesilisini yoshurup uninggha nahayiti chirayliq chapan yapti. Mesilen, xitay kompartiyisining awazi bolghan 'xelq géziti' xewer tarqitip döletlik namratlarni yölesh programmisigha asasen 2018-yilining birinchi charikide shinjangning namrat rayonliridiki 461 ming kishi yötkep terbiyelendi, dep xewer tarqatti. Biz bu heqte shinjang aptonom rayonluq hökümet organliri we jama'et xewpsizlik organlirigha téléfon qilghan bolsaqmu, emma téléfonlirimiz jawabsiz qaldi". 

Derweqe yuqirida éytilghandek, xitay hökümiti Uyghur élide "Yépiq terbiye lagérliri" ning mewjutluqini izchil ret qilip kelmekte. Bu heqte yéqindin buyan amérika hökümiti we axbaratlarda küchlük ispatlar otturigha qoyulghandin kéyin, xitay hökümiti özining "Xelq géziti" we "Yer shari waqti géziti" qatarliq axbaratliri arqiliq gherb axbarat wastilirida yéqinqi mezgillerdin béri chiqiwatqan Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérliri toghriliq xewer we tenqidlerge jawab qayturghan idi. Maqalide, "Islami terbiye qurulushliri", "Terbiyilesh merkezliri" dégen birqanche xil atalghu ishlitilip, Uyghur rayonida élip bériliwatqini "Kishilerni toghra siyasiy idiye we exlaq bilen qorallandurup rezil küchlerning qaymuqturushigha qarita taqabilchanliqini ashurush üchün" ikenliki, buning "Puqralarni qanun'gha xilapliq qilishtin tosidighanliqi" ilgiri sürülgen idi. Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bolsa xitayning ilgiri sürgenlirining emeliyetni eks ettürmeydighanliqini bildürdi. U sözide: "Xitay teshwiqat wasitiliri bu orunlarning 'qayta terbiye merkizi' yaki lagérliri ikenlikini ilgiri sürüwatidu. Emma bu pütünley xata. Ular bu orunlardiki öz meyliche tutqun qilishtin, ménge yuyush herikitidin, bésim we ten jazasidin we hetta u yerlerde yüz bériwatqan ölüm weqeliridin söz achmaydu. Da'irilerning öz meyliche tutqun qilish herikiti qolliniwatqinidek bir pakitni nezerde tutqanda Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan bu lagérlarni 'qayta terbiye' emes belki amérikiliqlar intayin yaxshi bilidighan 'yighiwélish lagéri' dégen atalghu bilen atash bekrek toghra" dédi. 

Emili féng "Maliye waqti géziti" diki xewiride Uyghur élidiki bu lagérlargha kishilerning nahayiti addiy bir sewebler bilen qamiliwatqanliqini, jümlidin chet'elni sayahet qilghan, a'ile ezaliri chet'elde yashaydighan hetta xitay ölkilirini ziyaret qilghan Uyghurlarningmu tutqun qilish nishanigha aylan'ghanliqini eskertken. Türkiyediki adil isimlik bir Uyghur ikki inisining gu'angjugha barghanliqi üchün tutqun qilinip késilgenlikini éytip bergen. U muxbirgha: "Biz ulargha békitilgen jinayetning némilikini bilmeymiz. Bizning bilidighinimiz, ular néme üchün ichkirige barghanliqi heqqide soraqqa tartilghandin kéyin mexpiy halda késiwétilgen" dégen. 

Emili féng maqaliside yene töwendikilerni bayan qilghan: "Ürümchi we qeshqerdiki qupquruq kochilar bixeterlik herikitining shinjangning iqtisadi-ijtima'iy qurulmisigha qanchilik buzghunchiliqlarni élip kelgenlikidin dérek bérip turatti. Lyawningdin kélip ürümchige yerleshken dong famililik bir xitay sodiger manga: 'bu yerde iqtisadiy mesililer bek éghir. Xizmetke kirip ishleydighan adem yoq, nerse-kérek sétiwalidighan adem yoq. Oylap béqing shunche jiq ademni yoqitiwetsingiz qandaq bolmaqchidi' dédi. Tutqun qilin'ghan nechche yüz minglighan kishi üchün bir qanuniy sot tertipi mewjut emes. Nurghunlar bir yildin artuq waqittin béri qanunsiz halda tutup turuluwatidu. Bir kishining qoyup bérilishi üchün jama'et xewpsizlik kadirliri özi biwasite képillik qilishi kérek we bumu intayin az uchraydighan bir ehwal. Ürümchidiki bir Uyghur tijaretchi soghuq külüp turup 'u yerde ögitidighan nersilerni ularni razi qilghudek öginip chiqip kétish mumkin emes' dédi. Uning jiyenini saqchilar 3-ayda ürümchidin qeshqerge qayturup ekétip tutqun qilghan iken". 

Emili féng yene, Uyghur élidiki bu derijidin tashqiri bixeterlik tedbiri tüpeyli pakistan we ottura asiya döletliri bilen bolghan qaynaq soda alaqiliri toxtap qalghanliqini, ottura asiyaliqlar bilen tijaret qilidighan qaynaq bazarlarning chölderep, dukanlarning taqilip ketkenlikini éytqan. 

Hénriy shajéski ependi bolsa Uyghur élide yüz bériwatqanlar derhal ayaghlashmighan teqdirde uning ijtima'iy aqiwetlirining éghir bolidighanliqini bildürdi. U sözide: "Shinjangda yüz bériwatqanlarning uzun muddetlik we qisqa muddetlik aqiwetliri bar. Uyghur élide hazir étnik tazilash, medeniyet qirghinchiliqi yüz bériwatidu. Uzun muddette buning Uyghurlargha körsitidighan selbiy tesiri intayin éghir bolidu. Qisqa muddettin alghanda, bu lagérlar qanunsiz halda dawam qiliwatidu. Nurghun kishiler solandi bu lagérlargha, bu lagérlar heqqide bizge qarangghu bolghan intayin köp nuqtilar bar. Bu lagérlarning qandaq iqtidarlargha ige ikenliki bizge qarangghu. Shunga lagérlardiki kishilerning bixeterliki we salametliki jiddiy bir xewp astida turmaqta. Shunga herqaysi döletler derhal heriketke ötüp bu lagérlarni ayaghlashturushi kérek" dep eskertti. 

"Maliye waqti géziti" diki bu maqale axirida yene, xitay hökümiti teripidin sün'iy halda Uyghur-xitay ariliship olturaqlashturulghan we sinaq teriqisidiki "Milletler ittipaqliqi yézisi" heqqidimu melumat bérilgen. Uningda éytilishiche, saqchilar teripidin qoghdilidighan yézining hazir 1000 neper turghuni bar bolup, ularning yérimi Uyghur, yérimi xitay iken. Eslide 5000 kishini sighdurghudek qilip sélin'ghan bu mehelle asasen bosh iken. Hökümetning teshwiq qiliwatqini hem arzu qilghinining eksiche bu "Milletler ittipaqliqi" mehellisining turghunlirimu oxshashla bir-birining tilini chüshenmigech ariliship ötmeydiken. Emma emili féngning eskertishiche, xitay hökümiti bu pakitni körmeske sélip, eksiche bu "Milletler ittipaqliqi yézisi" ning utuq qazan'ghanliqini ilgiri sürüwatqan bolup, yéqinda hökümet da'iriliri xitay döletlik tamaka zawutining qollishida "Jinyé" we "Yünyé" namliq ikki "Milletler ittipaqliqi yézisi" qurulushini bashlighan iken.

Toluq bet