Америка бирләшмә агентлиқи: “хитайға болған наразилиқ уйғурларни сүрийә урушиға башлап кирди” (3)

Мухбиримиз ирадә
2017.12.29
hurriyet-gezitida-uyghurlar-suriyede-305.jpg Түркийиниң һөрийәт гезитидә елан қилинған “уйғурлар сүрийидә урушқа қатнишиватиду” сәрләвһилик хәвәр. 2012-Йили өктәбир.
RFA/Erkin Tarim

Америка бирләшмә агентлиқиниң мухбири геррий шех “хитайға болған наразилиқ уйғурларни сүрийә урушиға башлап кирди” мавзулуқ мақалисиниң алдинқи бөликидә ели вә рози мәмәт қатарлиқ уйғур яшлириниң бешиға кәлгән күлпәтләрниң уларни юртини ташлап чиқишқа вә ахирида сүрийәдә қолиға қорал елишиға сәвәб болғанлиқини, бу уйғурларниң хитай һөкүмити илгири сүргәндин тамамән пәрқлиқ сәвәбләр билән сүрийәдики “җиһадчи гуруппилар” билән бирликтә уруш қилғанлиқини баян қилған иди. У мақалисидә түркийәгә йетип кәлгән бу уйғурларни радикал гуруппиларниң худди бир олҗини талашқандәк талашқанлиқиниму әскәртип өтиду.

Геррий шех мақалисидә “әл-қаидә” вә “ислам дөлити тәшкилати” қатарлиқ радикал гуруппиларниң уйғурларға сүрийә урушидин кейин “динсиз хитай басқунчилири” ға һуҗум қилип уйғурларниң әҗригә җаваб қайтуридиғанлиқини вәдә қилип һәдәп уларни әскәрликкә қобул қилғанлиқини, йәнә келип бу уйғурларни бәшәр әсәд қисимлириға қарши адәм бомбиси болушқа үндигәнликини баян қилиду. 

Мухбирниң ейтишичә, бу әһвал әлвәттә уйғурлар арисидиму түрлүк муназириләргә сәвәб болған икән. Мухбир бу һәқтә мундақ дәп баян қилған: “хотәндин кәлгән яшқа чоңрақ бир җәңчи аридики яшрақ биригә аччиқлинип туруп өзиниң бу әрәб җиһадчиларниң нийитини гуманлиқ дәп қарайдиғанлиқини, уларниң уйғурларни ашундақ мәдһийә гәплири билән қурбан қиливетип барғанлиқини ейтти. Идлиптә урушқа қатнашқан 40 яшлиқ рози тохти ‛улар бизни мәдһийиләйду, немишқа? чүнки улар бизни өзлири үчүн уруш қилсун, дәйду. Улар бизни алдап өзиниң печкиси қилмақчи‚, деди”. 

Мухбир гәррий шех йәнә мундақ дәп давам қилиду: “бир қанчә уйғур җәңчиләр өзлири билән башқа исламчи қораллиқлар арисида зор пәрқ бар дәп қарайдиғанлиқини қәтийлик билән илгири сүрди. Йәнә бәзи уйғурлар өзлириниң хитайға һуҗум қилишниң орниға сүрийәдә тохтап қалғанлиқидин шикайәт қилди. Мәмәт бизгә ‛биз улар үчүн уруш қилип, дөләтни контрол қилишиға ярдәм қилдуқ. Әмма өзимиз һечнемигә еришәлмидуқ,‚ деди. 2015 Йилида ‛түркистан ислам партийәси‚ гә қатнашқан абдуреһим урушта һаятидин айрилғанлар көмүлгән йәрликни зиярәт қиливатқинида у йәрдә уйғурларниң миллий байриқиниң йоқлуқини көрүп, буниңға һәйран қапту. Униң бизгә әсләп беришичә, бир күни у һәтта ‛түркистан ислам партийәси‚ ниң башлиқи ибраһим мәнсур билән ‛биз бу йәрдә немә қиливатимиз?‚ дәп дейишип қапту. У бир топ уйғур җәңчиләр йиғилған сорунда ‛биз өзимизниң дүшмини болған хитайға қаритип бир пай оқму етип бақмидуқ. Һә десә хәлқаралиқ террорчилар билән бир сәптә урушта қилдуқ. Бу зади немә үчүн?‚ деди.” 

Бирләшмә агентлиқниң бу хәвәр мақалисидә, түркийәдики уйғур паалийәтчиси сейит түмтүрк әпәндиниң сөзини нәқил елип туруп, сүрийәгә барған уйғурларниң ахири берип бу уруштин зерикип, фронттин айрилишни көзләватқанлиқини, хитай һөкүмити уйғур елини қораллиқ қисим вә алаһидә сақчилар билән толдурувәткән бир шараитта бу уйғур җәңчиләрниң у йәргә қайтип, уйғур елини азад қилиши мумкин болмисиму, әмма хитай рәиси ши җинпиңниң “бир бәлвағ бир йол қурулуши” истратегийисидики төмүр йол, порт вә ул әслиһә қурулушлириниң һәр вақит қораллиқ һуҗумға учраш еһтималлиқи мәвҗутлуқини баян қилған. 

Дәрвәқә, нурғун көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң уйғур елида һазир йүргүзүватқан бу қаттиқ қол сиясәтлирини мана мушу “бир бәлвағ бир йол қурулуши” ниң бихәтәрликигә капаләтлик қилиш билән мунасивәтлик, дәп қарайду. Германийәдики “явропа мәдәнийити вә илаһийәтшунаслиқ институти” ниң оқутқучиси доктор адриян зензму радийомизға қилған сөзидә бу көз қарашни алға сүрди. У мундақ деди: “мәнчә ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулуши хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қаттиқ бастуруш сиясәтлирини изаһлайдиған ачқучлуқ бир амил. Уйғур ели ичидә вә шундақла күнмиң қатарлиқ җайларда йүз бәргән һуҗум вәқәлири түпәйлидин хитай нопуси мана мушундақ бастурушни тәләп қилди вә һөкүмәтму бу тәләпни қандурди. Әлвәттә буму бир амил. Әмма мәнчә, ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулуши қаттиқ бесим сиясити йүргүзүшниң әң муһим амили. Хитай һөкүмити мана бу сәвәб түпәйлидин уйғур елидин көзини бирдәмму айримайду.” 

Бирләшмә агентлиқиниң ейтишичә, нурғун ғәрблик көзәткүчиләр вә хитай һөкүмитиниң өзиму өзиниң чәтәлләрдики қурулушлириниң һәрвақит һуҗум нишани болуши мумкин, дәп қарайдикән. Шуңа хитай ташқи ишлар министирлиқи бирләшмә агентлиқиға факс арқилиқ қайтурған инкасида, сүрийә вә түркийә қатарлиқ дөләтләр һөкүмәтлирини террорчилар билән ортақ күрәш қилишқа чақирған. Әмма улар бу агентлиқниң уйғурларни радикаллаштуруватқан амиллар һәққидики соалиға җаваб бәрмәй, униң орниға өзлириниң уйғур елигә зор мәбләғ салғанлиқини, аз санлиқ милләтләрниң һоқуқини қоғдиғанлиқини илгири сүргән һәм шундақла йәнә муқимлиқни бузғучиларни вә бөлгүнчилик қилғанларға зәрбә беридиғанлиқини тәкитлигән. 

Мухбир геррий шехниң баян қилишичә, ели вә униңға охшаш нурғун уйғурлар сүрийәдики уруштин зерикип ахири бу йил 6-айда бир амаллар арқилиқ түркийәгә қайтип кәлгән. Ели һазир истанбулда сүт сатидикән. Сүрийәдин қайтип кәлгән уйғурларниң бәзилири һелиһәм әгәр пурсәт болса хитайға һуҗум қилиштин янмисиму, әмма йәнә нурғунлар буниңға анчә йеқин кәлмәйдикән. Бу уйғурларниң ишлириға йеқиндин арилишип келиватқан кишиләр уруштин қайтип кәлгән бу уйғурлар түркийәдики һаятини орунлаштурушта қийинчилиққа учриғанлиқтин йәнә қайтидин мушундақ радикал гуруппиларниң қойниға кетип қаларму, дегәндин әндишә қилидикән. Чүнки уларниң көпинчиси истанбулда айда аран икки йүз яки үч йүз доллар пул тапидикән. Улар түрк тилини билмигәнлики үчүнму күндилик һаятида қийинчилиққа учрап туридикән. Түркийәдики паалийәтчиләр “түркистан ислам партийәси” ниң адәм қобул қилиш һәрикәтлириниңму давам қиливатқанлиқини, буниңға түркийә һөкүмитиниң қарап туруп бир тәдбир алмайватқанлиқини билдүргән.

Мухбир мақалисидә түркийәгә қайтип кәлгән бу уйғурларниң зиддийәтлик һаятини төвәндикидәк баян қилған: “сүрийәдин қайтип кәлгән оттура яшлардики рози тохти өзи вә сәпдашлири йолуқуватқан қийин таллаш үстидә еғир-еғир ойлинивататти. Өзиму ишәнмәйдиған радикал ислам һәрикити үчүн һаятини бериш керәкму яки өзлири патмайватқан бу түрк җәмийитигә сиңип кириш үчүн тиришиш керәкму? әмма бу йәрдә ениқ болған бирла нәрсә бар, йәни ана юртиға қайтип кетишниң мумкин әмәслики. Тохти бизгә “ким уруш болуватқан йәрдә яшашни халайду? бизниң ана юртимиз әслидә бир җәннәт иди. Әмма хитай уни бәрбат қилди. Биз амалниң йоқлуқида җәннәтни сүрийәдә издидуқ,” деди. 

Дуня уйғур қурултийиниң иҗраийә комитети рәиси өмәр қанат әпәнди, мақалидә оттуриға қоюлған пакитларниң сүрийәгә барған уйғурларни башқа қораллиқ гуруппилардин пәрқләндүрүштә муһим рол ойниғанлиқини тәкитләш билән биргә хәлқара җамаәтни бу уйғурлар ярдәм қилишқа чақирди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.