Blumbérg géziti: "Xitayning bir belwagh bir yol qurulushining merkizidiki zor saqchi döliti"

Muxbirimiz irade
2019-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Blumbérg gézitining béyjingda turushluq muxbiri pitir martén élan qilghan "Xitayning bir belwagh bir yol qurulushining merkizidiki zor saqchi döliti" mawzusidiki maqalisi. 2019-Yili 24-yanwar.
Blumbérg gézitining béyjingda turushluq muxbiri pitir martén élan qilghan "Xitayning bir belwagh bir yol qurulushining merkizidiki zor saqchi döliti" mawzusidiki maqalisi. 2019-Yili 24-yanwar.
Bloomberg.com

Amérikadiki blumbérg xewerliri gézitining béyjingda turushluq muxbiri pitir martén yéqinda Uyghur élining ürümchi, qeshqer, xoten we qorghas qatarliq jaylirida ziyarette bolghan. U 10 künlük ziyaret dawamida körgenlirini 24-yanwar küni "Xitayning bir belwagh bir yol qurulushining merkizidiki zor saqchi döliti" mawzusida élan qilghan.

U ziyaret xatirisini aldi bilen Uyghur élidiki bir dangliq zibuzinnet dukini xizmetchilirining künde ikki nöwet oq ötmes pinjek kiyip, qollirigha uzun toqmaq we qalqanlarni élip bolghusi hujumlargha qarshi meshiq qilidighanliqini, ularning nishanining zibuzinnet bulangchiliri emes, belki Uyghurlar ikenlikini, hökümet teripidin mejburiy orunlashturulghan bu manéwirning xitay hökümitining Uyghurlargha qaritilghan bésim siyasitining bir qismi ikenlikini bayan qilish bilen bashlighan.

U bundaq körünüshlerni özi ziyaret qilghan qeshqer, qorghas qatarliq bashqa jaylardimu körgen. U maqaliside yuqiridikidek qattiq nazaret tedbirliridin bashqa, xitay hökümitining yene bir milyon etrapida Uyghurni lagérgha qamighanliqini bayan qilghandin kéyin rayondiki xitaylarning bu mesilige qandaq pozitsiyede boluwatqanliqini yéqindin közetken. 

Pétir martén ziyariti dawamida xelq'aradiki kishilik hoquq organlirining we amérika hökümitining qattiq tenqidige uchrighan bu siyasetlerni xitaylarning asasen qollaydighanliqini bayqighan. Yuqirida tilgha élin'ghan zibuzinnet dukini yeni "Yawa at" tijaret guruhining bayanatchisi du shöméy isimlik xitay kishi muxbirgha: "Bu xuddi sizning gep anglimaydighan, kepsiz balingiz bolghandekla bir ish. Ata-anilar ulargha yaxshi bilen yamanni ögitishi kérek" dégen. 

U xitaylar bilen Uyghurlar arisida nahayiti chongqur hang barliqini, xitaylarning Uyghurlarni xitay hökümiti teshwiq qilghandek "Kallisi addiy we asanla radikal idiyelerge ishinip kétidighan" dep qaraydighanliqini bayqighan. U ürümchige baridighan poyizda pénsiyige chiqqan 69 yashliq sey famililik bir xitay kishi bilen parangliship qalghan bolup, u muxbirgha özining Uyghurlargha qilchilikmu hésdashliq qilmaydighanliqini éytip bergen. U Uyghur rayonining "Namrat, qalaq, tashlanduq" jayliqini éytip: "Uyghurlar eslide junggoning ulargha qilip bergenliri üchün minnetdar bolushi kérek. Biz ulargha yol yasap berduq, öy sélip berduq, mektep sélip berduq. Emma ularning beziliri hökümet we partiyige qilchilik razi bolushni bilmeydu" dégen. 

Aptorning bayan qilishiche, u sözleshken hemme xitaylar yuqiridiki sey famililik xitaygha oxshash sözlerni qilghan bolup, ular hemmisi Uyghurlarni "Sadiq emes" dep qaraydiken we shi jinpingning rayondiki atalmish "Tereqqiy qildurush" siyasitini toghra, dep qaraydiken. Emma muxbir pétir martén maqaliside, "Bu xitaylarning heqiqeten shundaq oylaydighanliqi yaki peqet xitay kompartiyisining teshwiqatini yadlap bériwatqanliqini perqlendürüshning qiyinliqini" eskertip ötken. 

Biraq, xitaylarning eksiche rayondiki Uyghurlar bu chet'ellik muxbir bilen sözlishishtin qorqqan bolup, Uyghurlardin so'al sorisila ular "Hemme nerse yaxshi" depla amal bar özini élip qéchishqa urun'ghan. 

U mundaq dep bayan qilghan: "Uyghurlar dawamliq saqchi teripidin tutup kétilish xewpi astida yashaydiken. Saqchilar Uyghurlarni kochida xalighanche toxtitip ularning nege, néme üchün mangghanliqini soraydiken. Hemme yerde métal tekshürgüchi üsküne, yüz tonush sistémisi, kimlik kontrol qilish orunliri barken. Hemmila yerde hetta hajetxanidimu nazaret kaméraliri barken. Men bir meschitning özidila 40 kamérani sanap chiqtim. Meschitke kelgen adem nahayiti az we men pütkül ziyaret dawamida birer qétimmu erzan awazi anglap baqmidim".

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi xénriy shajéski ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, téxi yéqinda xitay hökümiti Uyghur élige bir qisim muxbir we diplomatlarni teshkillep apirip ziyaret qildurup hemme nersining normalliqini teshwiq qilghan bir mezgilde pitir martinning rayondin biwasite teyyarlighan bu ziyaret xatirilirining intayin muhimliqini bayan qildi. U sözide: "Bu maqalide Uyghur élide hemmila yerni qorqunch qapliwalghanliqini hés qilalaymiz. Hetta xitaylarning chéghida rast gep qiliwatqanliqi yaki qilmaywatqanliqi éniq emes. Elwette Uyghurlar rastni sözligen teqdirde lagérgha élip kétilidighanliqini bilgechke ularning heqiqiy hés-tuyghulirini bilishning imkaniyiti yoq" dédi. 

Derweqe muxbir maqaliside Uyghurlarning tolimu qorqup ketkenliki we bundaq bolush üchün yéterlik sewebi barliqini eskertip ötken. U xoten'ge baridighan poyizda körgenlirini misal qilghan. U poyizda olturghan Uyghurlarning poyiz saqchilirini körsila jiddiyliship, béshi ichige chüshüp kétidighanliqini hetta balilirinimu jimlaydighanliqini körgen. Uning éytishiche, poyiz saqchiliri muxbir olturghan wagon'gha kirip üstige qoyulghan yük-taqlarni kishilerge körsitip: "Somkangni chüshür", "Ichini ach", "Bu néme?" dep warqirap turup tekshürüshke bashlighan we kéyin bir yash Uyghur qizni soraq qilish üchün bashqa wagon'gha élip ketken.  U, bu chaghda qorqup ketken kichik balilarning yighlashqa bashlighanliqini bayan qilghan. 

Pitir martén xoten'ge yétip barghanda bir Uyghur kishige poyizda körgenlirini éytqinida u kishi nahayiti jiddiyliship turup: "3 Yildin béri her künimiz mushundaq ötüwatidu" dégen. U özining a'ile ezalirining lagérgha élip kétilgenlikini éytip: "U yerge ep kétilgenler az dégende 2 yil yétiwatidu. Desleptiki bir-ikki yil chidap kétidiken. Emma uningdin kéyin chidighili bolmaydiken" dégen. 

Aptor qorghas we qeshqerdiki ziyariti dawamidimu yuqiridikige oxshashla qattiq nazaretlerni, hemmila yerge yéghip ketken saqchilarni körgen. Elwette bu yerlerde uning keynige saqchi we teshwiqat xadimliri kiriwalghan. Qeshqerde u özining keynige jem'iy 7 bixeterlik xadimining kiriwélip, özige egiship yürgenlikini bayqighan. 

Pitir martinning bayan qilishiche, Uyghur élidiki ziyariti dawamida eng chongqur hés qilghan nerse bolsa hemmila kishining bir nersilerni xata sözlep qoyushtin ensireydighanliqi bolghan. U hetta xitaylardimu mushundaq keypiyatni bayqighan bolup, kimning rast gep qiliwatqanliqini bilishning imkansizliqini bildürgen. 

Xénriy shajéski ependi sözide bundaq bolushidiki seweb üstide toxtilip: "Rayondiki xitaylarmu özining xata gep qilip qoysa jazalinidighanliqini besh qoldek bilidu. U yerde héchkim xitay kompartiyisining siyasetlirini xata boldi, dep tenqid qilalmaydu. Biz bu muxbir körüshken nurghun xitaylarning sözige qaraydighan bolsaq, ularning xuddi xitay kompartiyisining teshwiqatighila oxshaydu" dédi. 

Muxbir maqalisi dawamida yene mundaq bayan qilghan: "Bir küni chüshtin kéyin xotende men keynimge chüshkenler yoq waqittin paydilinip turup, bir kaféxanigha kirdim. Bir xitay ayal kütküchi yénimgha kélip méning chet'elliklikimni körgendin kéyin jiddiylik arilash külüshke bashlidi we 'qorqup öleyla dédim, men téxi sizni bizning bixeterlik tedbirlirimizni tekshürgili kelgen saqchi oxshaydu, deptimen. Qoghdighuchilar hazir yoqti. Eger saqchilar körgen bolsa hemmimizni mehelle bixeterlikini öginidighan kursqa ewetiwetken bolatti' dédi."

Aptor bayanining dawamida, rayondiki Uyghurlarning xitay köchmenliridin naraziliqini, bezilirining bu rayonni musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti dep qaraydighanliqini, ottura asiyadiki türkiy milletler musteqilliqigha érishkendin kéyin xitayning bu heqtiki endishilirining kücheygenlikini bayan qilghan. Biraq u Uyghur élidiki künsayin zoriyiwatqan xitay nopusi heqqidimu toxtilip ötkendin kéyin, bu yil 67 yashqa kirgen we on yil burun xitayning gensu ölkisidin yaxshiraq turmushqa érishish üchün Uyghur élige köchüp kelgen bir xitay ayal bilen ötküzgen söhbitini misal keltürgen. Hazir u ayalning oghullirining ikki haraq dukini bar iken. U xitay ayal muxbirgha: "Biz bu yerge deslep kelgende, Uyghurlar bizge bu dégen bizning zéminimiz, biz siler xitaylarni bu yerde körüshni xalimaymiz, deytti. Emma hazir ishlar özgerdi" dégen. U shi jinpingni medhiyelep: "Men uni bekla yaxshi körimen, hazir bu yerde xitaylar bek jiq, nahayiti bixeter bolup ketti" dégen.

Muxbir maqalisi dawamida, rayondiki bir qisim Uyghurlarning xitay bilen qarshilishish ornigha xitay terepte turushni tallighanliqini, özige egiship yürgen saqchi we teshwiqat xadimlirining yérimining dégüdek Uyghurlar ikenlikinimu eskertip ötken. Biraq u ashundaq dölet üchün xizmet qilidighan Uyghurlarningmu lagérgha ewetilishtin tamamen mustesna emeslikini eskertip ötkendin kéyin, ziyaritining axirqi künide tonushup, paranglishish pursitige érishken bir jüp Uyghur yash bilen bolghan söhbitini misal keltürgen. Muxbirning éytishiche, bu bir jüp yash her ikkilisi Uyghurlargha bérilidighan nahayiti az pursetlerdin behrimen bolghan, dölet organlirida ishleydighanlar iken. Yash Uyghur yigit muxbirgha: "Hemme Uyghurlar bir ish qilip qoyup balagha qalamizmu, dep qorqidu" dégen. Biraq u arqidinla yene shi jinpingning siyasitini yaqilighandek qilip: "Bir oylisingiz lagérdiki kishilerning hemmisi öltürülüshimu mumkin idi. Biraq ulargha ikkinchi qétim purset bérildi" dégen. Uning qiz dostimu muxbirgha Uyghurlarning herqandaq bir binagha kirgende tekshürülidighanliqidin narazi bolidighanliqini éytip: "Bu bekmu chong bir mesile boluwatidu. Her qétim shundaq qilghanda shundaq bi'aram bolimen. Xuddi hemmimiz oxshash bir tayaqta heydiliwatqandekla" dégen. Muxbir bu qiz bilen bolghan di'alogini töwendikidek teswirligen: "U shundaq dep bolupla özini derhal tutuwaldi. Xuddi yaxshi oqughuchilardek sözining oramini özgertip shi jinpingning siyasetlirini yaqlashni bashlidi-de, 'ularning lagérda bolushidiki seweb ular radikal idiyeler bilen yuqumlan'ghan. Ular heqiqetenmu bek arqida qalghan. Ular öginishi kérek', dédi." 

Xénriy shajéski yuqirida muxbir ziyaret qilghan kishilerning xitayning lagér siyasitini himaye qilip turup qilghan sözlirining xuddi teshwiqatlarni eslitidighanliqini we uning tolimu qorqunchluq ikenlikini eskertti we "Bundaq tepekkur qilidighan bir jem'iyetni saghlam jem'iyet we saghlam kishiler, dep qarashqa bolmaydu. U yerde muqerrer bolghan bir nerse bar déyilse, u bolsimu rayonni qapliwalghan qorqunchtin ibaret" dédi. 

Pitir martén ziyaret xatiriside: "Men shinjangdiki 5 sheherni ziyaret qilish dawamida xitay hökümitining bu yerdiki qattiq siyasetlirining az sanliq milletlerni mejburiy halda tüzeshtin alliqachan éship ketkenlikini hés qildim" dégen. 

Blumbérg xewerliri gézitining muxbiri pitir martén Uyghur élide yolgha qoyulghan yuqiri pen-téxnikiliq nazaret sistémilirining alliqachan xitayning bashqa ölkilirige yéyilishqa bashlighanliqini eskertish bilen birge, nurghun közetküchilerning Uyghur élide yüz bériwatqanlarni shi jinpingning kelgüside pütün memliketni bashqurushning usuli dep qaraydighanliqini bayan qilghan.

Toluq bet