Долқун әйса: «хитай һөкүмитиниң уйғурларниң авазини тунҗуқтуруш һийлиси бәрбат болмақта!»

Мухбиримиз әзиз
2018-07-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Б д т да хитай вәкили германийә «тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» ниң б д т дики салаһийитини бикар қилишни, д у қ рәиси долқун әйсаниң б д т йиғинлириға қатнишишини чәкләшни тәләп қилди. 2018-Йили 21-апрел.
Б д т да хитай вәкили германийә «тәһдит астидики хәлқләр җәмийити» ниң б д т дики салаһийитини бикар қилишни, д у қ рәиси долқун әйсаниң б д т йиғинлириға қатнишишини чәкләшни тәләп қилди. 2018-Йили 21-апрел.
un.org

Хитайниң дуня сиясий тәртипидә йеңидин баш көтүргән күч болуши һәққидики хәвәрләр һәрқайси мәтбуатларда һесабсиз рәвиштә йәр елип келиватқан болсиму, көплигән әһваллар бу «қудрәт» лик йеңи күчниң әмәлийәттә толиму аҗиз икәнликини көрситип кәлмәктә.

Хитай һөкүмитиниң хәлқарадики уйғур давасини тосуп қелиш урунушлири һәмдә уйғур паалийәтчилириниң хәлқарада сөз қилиш әркинликини боғуп қоймақчи болуши дәл буниң типик мисалидур.


Бу җәһәттики әһваллар йиллардин буян уйғурлар һәққидики хәвәрләрниң бир муһим мәзмуни болуп кәлди. Болупму хитай һөкүмитиниң муһаҗирәттики уйғур давасида ғоллуқ рол ойнаватқан шәхсләрни авазини өчүрүш урунушлири уйғур җамаити үчүн сир болғини йоқ.

Өткән бирнәччә йилда һәммидинму бәкрәк кишиләрниң диққитини қозғап келиватқини болса хитай һөкүмитиниң дуня уйғур қурултийиниң ғоллуқ рәһбәрлиридин долқун әйсаниң паалийәтлирини тосуш урунушлири болуп кәлди. Шуниң билән биргә бу әһвал хәлқара мәтбуатлардиму пат-пат муһакимә қилинип кәлди. 10-Июл күни андря ворден имзасида «хитайда өзгириш» торида елан қилинған бу һәқтики мақалиму шуларниң бири.

2018-Йили ичидә долқун әйса д у қ ниң рәиси салаһийитидә бирнәччә қетимлиқ хәлқаралиқ паалийәтләрдә тосқунлуққа учриди. Болупму бу йил апрел ейида у б д т қармиқидики «йәрлик милләтләр мәсилисигә даир даимлиқ мунбәр» ниң он күнлүк мәҗлисигә қатнишишқа тәклип қилинған иди. Әмма 17-апрел күни йиғин мәйданиға кәлгәндә аманлиқ хадимлири «бихәтәрлик мәсилиси» ни баһанә қилип долқун әйсани б д т бинасиға киргүзмигән.

Мақалә аптори мушу хилдики бир қатар әһвалларни баян қилип, бу ишларниң маһийәттә долқун әйса һәққидики қизил рәңлик тутуш буйруқи чиқириш, шуниңдәк б д т ға нота тапшуруп долқун әйсаниң «йиллардин буян бөлгүнчилик вә террорлуқ билән шуғуллиниватқанлиқи» ни паш қилиш дегәнләр билән мас қәдәмлик һәрикәтләр икәнликини тәкитләйду. Шуниңдәк хитай һөкүмитиниң қизил рәңлик тутуш буйруқини бикар қилиш һәққидики қарарни «йәң ичидә сода қилғанлиқ» дәп әйиблигәнликиниму мәсхирилик һалда әсләп өтиду.

Биз «дуня иқтисадидики йеңи күч» дәп атиливатқан хитайниң долқун әйса вә башқа уйғур паалийәтчилириниң авазини боғуш үчүн бунчә күчәп кетишидики сәвәбләр һәққидә долқун әйсаниң өзигә соал қойдуқ. У буниңдики әң муһим сәвәбниң дәл «иштанға чиқарған көңүлгә тайин» дегәндәк хитай һөкүмитиниң уйғурларниң әһвали һәққидә ташқи дуняға һечқандақ мәлуматниң чиқишини халимаслиқ хаһиши, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Долқун әйсаниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити уйғур хәлқиниң авазини ташқи дуняда аңлатмаслиқ үчүн түрлүк һийлә-нәйрәңләрни толуқ ишләтмәктә икән, әмма у хитай һөкүмитини бу җәһәттә асасән мәғлуп болди, дәп қарайдикән.

Долқун әйсаниң билдүрүшичә, хитай һөкүмитиниң бу хилдики нәйрәңлири көп қетимлап суға чилашқан болсиму, әмма улар бу нишандин вазкәчмәстин давамлиқ йеңи чариларни ойлап тапмақта икән. Буни техи бир һәптиниң алдида өткүзүлгән б д т йиғинида хитай һөкүмитиниң долқун әйсани тосуп қелиш үчүн йеңидин оттуриға сәкрәп чүшишиму толуқ көрситип берәләйдикән.

Долқун әйса бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида хитай һөкүмитиниң мушу хилдики тән бәрмәслик хаһишиниң түрткисидә давамлиқ бу хил суйиқәстләр билән мәшғул болуши мумкинликини, әмма нөвәттики хәлқара муһитта буниң базири йоқ, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Долқун әйсаниң қаришичә, һазирқи хәлқара тәртиптә йәнила муәййән чәкләш күчигә егә болуватқан бир қатар низамларму хитайниң хәлқара сәһнидә у қәдәр өктәмлик қилип кетиверишини бәлгилик дәриҗидә чәкләш ролиға игә икән.
Ахирида биз долқун әйсадин өткән он нәччә йил мабәйнидә өзиниң хитайниң мушу хилдики тосқунлуқлириға учрап кәлгәнликини уйғур давасиниң бундин кейинки тәрәққиятиға қайси дәриҗидә тәтбиқлашқа болидиғанлиқини сориғинимизда долқун әйса уйғурлардики «һәқ егиләр, сунмас» дегән тәмсилдәк һәққаний дава болған уйғур давасиниң қисмән егиз-пәсликләргә дуч келиши мумкинликини, әмма ахири чоқум ғәлибә қилидиғанлиқиға ишәнчи барлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити хәлқара сорунларда уйғурларниң авазини аңлатмаслиқ үчүн давамлиқ һалда түрлүк чариларни ишқа салмақта икән. Шуниң билән биргә хәлқара җамаәтму шу җәрянда хитай һакимийитиниң һәқиқий әпти-бәширисини техиму ениқ көрүп йәтмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт