Türkiyening "Xu'awéy" shirkiti we 5G téxnikisigha bolghan pozitsiyesi qiziqish qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-07-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Bir ayal ispaniyening madriddiki xu'awéy dukinining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2020-Yili 20-féwral, ispaniye.
Bir ayal ispaniyening madriddiki xu'awéy dukinining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2020-Yili 20-féwral, ispaniye.
AP

Xelq'ara jem'iyetning "Xu'awéy" we 5G téxnikisigha bolghan gumanliri, uchur bixeterliki we téxnika jasusluqi jehettin xelq'ara jem'iyetning küchlük endishisini qozghimaqta. Yawropa ittipaqi döletliride xitayning 5G téxnikisini ishlitish-ishletmeslik mesilisi hazirghiche talash-tartish qiliniwatqan mesile bolup, amérika hökümiti yawropa ittipaqini we istratégiyelik hemkarliqi bolghan ittipaqdashlirini xitayning künséri janliniwatqan jasusluq heriketliri we "Xu'awéy" ning xitay kommunist partiyesi bilen bolghan munasiwiti toghrisida agahlandurup kelmekte.

Biz bu munasiwet bilen shiwétsariye döletlik uchur mulazimet shirkitining aliy inzhénéri doktor abdushükür abduréshit ependimni ziyaret qilduq. Abdushükür ependim 5G téxnikisi heqqide tepsiliy melumat berdi.

"Jumhuriyet" gézitidin jale öztürkning xewer qilishiche, yéqinda türkiye-amérika tijaret jem'iyiti bilen amérika senatori lenzi giraham otturisida xitaygha merkezliship qalghan ishlepchiqirish we tarqitish mulazimitini bashqa döletlerge yötkesh mesilisi üstide yighin échilghan bolup, senator giraham yighinda mundaq dégen: "Xitayning bizni endishilendüridighan bezi terepliri bar. Shunga biz ittipaqdishimiz türkiyening 'xu'awéy' bilen hemkarlashqanliqini qet'iy körüshni xalimaymiz. Hemkarlashqan döletlerni qarshi alalmaymiz."

Yawropa ittipaqi döletliri bilen bir qatarda amérikaning ottura-sherqtiki istratégiyelik ittipaqdishi we shimaliy atlantik ehde teshkilatining ezasi bolush süpiti bilen türkiyening 5G téxnikisi heqqidiki qarari közetküchlerning diqqitini tartmaqta. Türkiye ichide siyasetchiler we zhurnalistlar 5G téxnikisining xetiri üstide toxtalmaqta. Türkiyening téxnika we iqtisadiy qurulmisining ajizliqi tekitlinip, türkiyening 5G téxnikisida xitay bilen hemkarliq ornitish mumkinchiliki ilgiri sürülgen analizlarmu élan qilinmaqta. Tonulghan zhurnalist xakan chelik "Posta" tor gézitide élan qilghan maqaliside 5G toghrisida toxtilip mundaq deydu: "5G Murekkep we tennerxi yuqiri téxnika bolghanliqi üchün tiz sürette yerlik téxnika we küchke tayinip ishlepchiqirish asan emes. Bu seweblik türkiye bir mezgil xitay qatarliq döletler bilen bolghan hemkarliqini kücheytishi momkin."

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan zhurnalist memet aliy ünal ependim türkiyening 5G téxnikisigha tutqan pozitsiyesi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Dunyaning uchurini kim kontrol qilsa, küch uning ilikide bolidu. Xitay 5G téxnikisini pütün dunyagha yéyishqa térishiwatidu. Men 5G téxnikisi jehette türkiye we bashqa döletlerning hoshyar bolushi kéreklikini ümid qilimen. Eger xitay 5G téxnikisini kontrol qiliwalsa dunyaning uchurini qoligha kirgüzüwalidu. Bu xil ehwal astida türkiyede herqandaq bir kishining kündilik pütkül herikiti we pa'aliyitini xitay xatirilep mangalaydu we kontrol qilalaydu. Shunga bu ehwalning yüz bérishining aldini ilish kérek. Uchur téxnikisining qutuplishishigha yol qoymasliq lazim. Türkiyening yerlik shirketlerge ehmiyet bérishi, xitayning 5G téxnikisidiki monopolluqi buzup tashlinishi lazim."

14-Iyul küni en'gliyening digital we medeniyet ministiri oliwér dowdén 5G téxnikisi bixeterlikining qoghdilishidiki eng yaxshi yolning "Xu'awéy" zapchaslirini ishletmeslik ikenlikini éytqan. Xelq'ara axbarat wasitilirining xewirige qarighanda, 2017-yiligha qeder "Xu'awéy" zapchasliri en'gliyening 5G bilen munasiwetlik ul-mu'essese qurulushlirining ichidin chiqiriwétilidiken. Bundin burun (14-yanwar küni) en'gliye merkezlik xelq'ara axbarat agitliqi BBC, amérikaning en'gliye hökümitige 5G téxnikisi bilen munasiwetlik bezi téxnikiliq melumatlar xatirilen'gen tepsiliy doklat tapshurghanliqini xewer qilghanidi.

Bu heqte so'allirimizgha jawab bergen aliy inzhénér, doktor abdushükür abduréshit ependim "Xu'awéy" ishlepchiqarghan 5G téxnikisining xetiri üstide toxtilip mundaq deydu: "Xitay hökümitining qollishi bilen otturigha chiqqan, xitay hökümitining meblighi bilen zorayghan, bashliqi rén jingfiy xitay azadliq armiyeside inzhénéri bolup xizmet qilghan bir shirket heqqide toxtiliwatimiz. Pütün mulazimetni chet'elde teminlisimu, uchurni kompartiye bilen hembehirlinish éhtimalliqi intayin yuqiri. 'xu'awéy' ishench asasida qurulghan munasiwettin sana'et ishpiyonluqi jehettin paydilinip kétishi momkin. Uchur téxnikisining omurtqisi bolghan kompyutér we tor sistémisigha kirish imkaniyiti bolghan shirketlerning sana'et ishpiyonluqi bilen shughullinish éhtimalliqi yuqiri. Herqandaq döletning mexpiyetliki bolidu. Yadroluq tor qismi mushu xil sahege xizmet qilidu. Bir qisim döletlerde yadroluq tor qismi bilen normal, xetiri yoq tor sahesi ayriwétilmigen bolushi momkin. Bu dölet bixeterliki bilen munasiwetlik. 'xu'awéy' eskiri melumat, diplomatiye we pul mu'amile ishliri qatarliq sahelerdiki sanliq melumatlarni dunyaning xojisigha aylinish pilanini qiliwatqan, dunyada tesirini kücheytishni pilanlawatqan xitay kommunist partiyesige teminlep bérishi momkin."

Amérika hökümiti fédératsiye tekshürüsh idarisi "Xu'awéy" ni dölet bixeterlikige tehdit dep körsetken bolup, amérika tashqi ishlar ministirliqi 15-iyul küni xitaydiki kishilik hoquqni depsende qilishqa qatnashqan xitay téxnika shirketlirining xizmetchilirige wiza cheklimisi qoyghanliqini jakarlighan idi.

Toluq bet