Buxarada ötken 8 yil: abduqadir damollamning oqush hayati (3)

Muxbirimiz qutlan
2021-01-05
Share
Buxarada ötken 8 yil: abduqadir damollamning oqush hayati (3)
wikipedia.org

19-Esirning kéyinki yérimida buxara pütkül ottura asiyadiki eng muhim islam merkezlirining biri, shundaqla en'eniwiy islam medrise ma'aripi boyiche pütkül sherq musulmanlar dunyasida öz aldigha uslub shekillendürgen meshhur sheher idi. Buxara uslubidiki medrise ma'aripi kéyinki ottura esirlerdin buyan qeshqerni merkez qilghan Uyghur en'eniwiy medrise ma'aripighimu chongqur tesir körsetken idi. Shu sewebtin islam dunyasida qeshqerning "Sani buxara" yaki "Ikkinchi buxara" dégen nami bar idi. 20-Esirning bashlirida rusiyede chiqidighan tatar metbu'atlirigha sherqiy türkistan toghriliq xewer-maqaliler ewetip turghan yash tatar muxbiri noshirwan ya'ushéf intayin obrazliq qilip: "Buxara bilen qeshqer oxshash bir mimarning qolidin chiqqan bir jüp eserdur. Yeni buxarayi shéripni layiheligen kishi sheksizki, qeshqernimu layiheligendur," dep yazidu.

Abduqadir damollamning

Abduqadir damollam deslepki tehsilini qeshqer medriseliride tügetkendin kéyin, texminen 1889-yili qoqendge bérip ikki yil oquydu. 1891-Yiligha kelgende qoqendin buxaragha bérip, u yerdiki meshhur muderris we ölimalarning qolida 8 yil ilim tehsil qilidu. Abduqadir damollamning buxaradiki oqushi heqqide menbelerge tayinip pikir bayan qilghan türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori, Uyghur akadémiyesining re'isi alimjan inayet ependi özining bu heqtiki qarashlirini radiyo anglighuchilar bilen ortaqlashti.

Öz zamanisining katta alimi süpitide tonulghan abduqadir damollam buxaradiki 8 yilliq oqush hayati dawamida en'eniwiy islam ma'aripining türlük saheliri boyiche bilim alidu we terbiyelinidu. Emma u buxaradiki oqush hayatining axiriqi mezgillirige kelgende buxara medrise ma'aripidiki usuli-qedim métudida saqlan'ghan dogmichiliq we pikir erkinlikige yol qoymasliqtek qatmalliqlargha tenqidiy qarashta bolidu. Nöwette amérikada yashawatqan Uyghur bilim ademliridin taran Uyghur ependi ziyaritimizni qobul qilip, özining bu heqtiki qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Undaqta, abduqadir damollamning özi buxaradiki uzun'gha sozulghan oqush hayati heqqide néme deydu? uning eserliri ichide özining terjimehali yaki buxara medrise ma'aripi toghriliq yézilghan yazmilar saqlan'ghanmu?

Abduqadir damollam qaldurghan qimmetlik eserler ichide uning shexsiy hayati we oqush tarixigha da'ir yigane bir yazma mewjut. Rusiyede chiqidighan ortaq türkiy tilidiki "Shura" zhurnilining 1916-yil 10-iyun künidiki 12-sanigha abduqadir damollamning özi heqqide yazghan "Edebiy bir musahibe" namliq maqalisi bésilghan bolup, maqalide munular bayan qilinidu: "Méning oqushum buxarada bolghini üchün, shuningdek buxara tertip we tedrisliridin toluq waqip bolghinim üchün, bir az söz bayan qilish hajetliktur. Deslepki oqushum qeshqerde boldi, öz yurtum artush, yeni artush qesebesinde boldi. Kéyin qoqende ikki yil oqup, hijiriye bir ming üch yüz toqquzinchi yillarda buxaragha bardim. U yerde sekkiz yil oqup, buxara aditiche imtiham berdim we xetmekerde bolup, öz wetinimge qaytip keldim."

Doktor alimjan inayet ependi abduqadir damollamning özi toghriliq yazghan "Edebiy bir musahibe" namliq maqalisidiki bayanlargha asasen buxaradiki oqushining axiriqi mezgilliride abduqadir damollamning usuli-qedim métudidin taza razi bolmighanliqi, belki uninggha tenqidiy köz bilen qarighanliqini ilgiri süridu. U yene shu zamanlarda abduqadir damollamgha oxshash tereqqiyperwer ölimalarning buxara medrise ma'aripi tarqatqan qatmal idiyelerdin azad bolup, ijtima'iy islahatchiliq yolini teshebbus qilghanliqini tekitleydu.

Taran Uyghur ependimu abduqadir damollamning özi heqqide yazghan bu maqalisidiki bayanlargha asasen, uning buxaradiki oqushi jeryanida hergizmu u yerdiki katta medriseler bilen dangliq ölimalargha qara-qoyuq mehliya bolmighanliqini, belki pikir yéngiliqi bilen tepekkur chongqurluqini izdigenlikini, shundaqla islahat we yéngilashni hemmidin muhim bilgenlikini tekitleydu.

Abduqadir damollamning özimu "Edebiy bir musahibe" namliq esiride öz sekkiz yillap oqughan buxara medrise ma'aripining qatmal métudliri we pikir erkinlikini boghup, tepekkurni ze'ipleshtüridighan kona ramkilirini qattiq tenqid qilidu. U bu esiride keskinlik bilen: "Janabi heq pütün islam alimining ölimalirigha, bolupmu buxara damollalirigha insap bersun!" dep xitap qilidu.

Melumki, 19-esirning axiriqi charikidin 20-esirning bashlirighiche bolghan ötkünchi dewrde türkistan tupraqlirida usuli-qedim métudini asas qilghan buxara uslubidiki medrise ma'aripi jiddiy xirisqa duch kelgen idi. Zamaniwiyliq, layiqliq, dewrge maslishish we tereqqiyat isma'il ghaspirali bashchilida qirim yérim arilidin bashlan'ghan jedidchilik herikitining tüp nishanigha aylan'ghan idi. Shu wejidin buxarada 8 yillap oqughan abduqadir damollamdek büyük ellamilermu ma'arip we ijtima'iy hayatta jiddiy islahat élip bérip, zaman'gha layiqlishishni teshebbus qilidu. Bu heqte toxtalghan doktor alimjan inayet ependi abduqadir damollamdek buxarada uzun yil tehsil körgen bir alimning wetinige qaytqandin kéyin milliy ma'aripta usuli-qedim métudini emes, belki usuli-jedid métudini talliwalghanliqini alahide eskertidu.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet