Абдулқадир дамолламниң һаяти паалийити

Өткән әсирниң ахирида ойғиниш долқуни көтүрүшкә башлиған ислами ақартиш һәрикити оттура асияниң булуң-пучқақлириғичә тәсир қилип, у йәрдә ойғиниш шамили пәйда қилди.

2011.08.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Барғансери сиясий күрәш сәһнисигә чиққан түркистандики оттура қатлам мусулман кишилириниң ислами ақартиш һәрикитигә қатнишиши бу һәрикәтниң күчи вә җәзбидарлиқини күчәйтти. Төт тәрипи бекиветилгән шәрқий түркистанда ислами ақартиш; мәрипәтчиликниң муқәддимиси ечилди. Атақлиқ уйғур мәрипәтчиси абдуқадир бинни абдуварис әзизий түркистан мусулманлириниң көзгә көрүнгән рәһбири вә намайәндиси сүпитидә тарих сәһнисигә кирип кәлди. Абдуқадир бинни абдуварис әзизий башчилиқидики мәрипәтчилик һәрикити шәрқий түркистандики мәрипәтчилик еқимниң асасий ипадисини көрсәтти. Оттура асия мусулман әллиридики йеңичә маарип ислаһатиниң тәсиридә шәрқий түркистандики уйғур мусулманлири ичидә йеңичә маарип ислаһат еқимини шәкилләндүрди.

Абдуқадир дамоллам бинни абдуварис әзизий милади 1855–йили (1862–йили дегүчиләрму һәм көп) қәшқәр вилайити атуш мәшһәдтә туғулди. Башланғуч саватини өз юртида чиқарғандин кейин, қәшқәр ханлиқ мәдрисидә оқуди. Униңдин кейин, билим толуқлаш мәқситидә өз хираҗити билән бухараға берип, у йәрдики ”абдуләзизхан” мәдрисисигә оқушқа кирди. Бу җәрянда қуран, һәдис, илми тәҗвид, ақаид қатарлиқ ислам тәлиматлирини яхши өгинипла қалмай, әдәбият, тарих, җуғрапийә, илми мәнтиқ, һесаб дәрслириниму тиришип өгинип, пән–мәдәнийәт сәвийисини юқири көтүрди, өз ана тилидин башқа, әрәб, парс, орду тиллирини мукәммәл игилиди. Классик әсәрләр билән тонушуп, әдәбият һәвисини йетилдүрди; фараби, әбу ели ибин синаниң әсәрлири арқилиқ юнан пәлсәписи биләнму тонушти. У йәрдики оқушни тамамлиғандин кейин сәмәрқәнд, уфа қатарлиқ җайларда бир мәзгил мудәррислик қилди.

Абдуқадир дамоллам вәтәнгә қайтиштин илгири ташкәнт, хоҗәнд, қазан, истанбул қатарлиқ җайларда саяһәттә болуп, 1907–йили вәтәнгә қайтип кәлди.
У қайтип кәлгән чағ дәл қәшқәрдә әмдила бихлинип, күндин–күнгә барақсан болуватқан йеңичә пәнний маарип билән диний әқидатни мәзмун қилған йәккә оқутуш түзүмидики феодаллиқ кона маарип өзара тиркишиватқан пәйткә тоғра кәлди. Оттура асия вә түркийә қатарлиқ җайлардики йеңи маарипниң вәзийити билән пишшиқ тонушуп, нәзәр даирисини кеңәйткән абдуқадир дамоллам йеңичә пәнний маарипниң тәшәббуслири болған ака–ука мусабайоплар (һүсәйин бай, баһавидин бай) тәрәптә туруп, уларни қизғин қоллиди вә өз әқил–параситини ишқа селип, уйғур маарипиниң қәдимки әнәнисигә иҗадий варислиқ қилған асаста, оқутуш усули, оқутуш мәзмуни, оқутуш материяли қатарлиқ җәһәтләрдә бир йүрүш ислаһатларни елип берип, уни маарипниң һазирқи йүзлиниши вә еһтияҗиға уйғунлаштурди.

Узақ өтмәй, униң шан–шөһрити йеқин–йирақларға тарилишқа башлиди. Абдуқадир дамолламниң күнсери ешип бериватқан инавити, шан–шөһритигә һәсәт көзи билән қарашқан бир қисим җаһил моллилар, мутәәссип сопи, ишан, хәлипиләр уни “җәдит” ликтә, “дәһри” ликтә әйибләп, бирмунчә еғивалар тоқушти. Нәтиҗидә җаһиллиқ, хурапатлиқ, наданлиқ әвҗ елип, қараңғу зулмәт басқан у заманда, абдуқадир дамоллам вә уни һимайә қилған хели бир қисим тәрәққийпәрвәр оқумушлуқ затлар зор бесимға учриди. Бу вәзийәттин ичи пушқан абдуқадир дамоллам һәҗгә беришни баһанә қилип, йәнә бир қетим вәтинидин айрилишқа мәҗбур болди. У, 1918–йили ташкәнткә барди. Андин шәмәй, уфа, қазан, орал, түркийә қатарлиқ җайларда бир мәзгил саяһәттә болғандин кейин, мәккигә барди. Сәуди әрәбистанда бир мәзгил турди. Андин мисирға берип у йәрдики алим, өлималар билән учрашти. Абдуқадир дамоллам бу чағда оттура асиядики атақлиқ алимлар қатаридин орун елип, зор шөһрәткә игә болған иди. Мисир алимлири, өлималири униңға чоң илтипатлар көрситишти.

Абдулқадир дамоллам 1920-йили қәшқәргә қайтип кәлди. У мисир, қазан, ташкәнтләрдә әсәрлири елан қилинип тонулған, һәрқайси әлләрдики мустәмликә вә җаһангирликкә қарши һәрикәтләр тәсиридә, йеңичә маарип вә ақартиш һәрикитини тәшәббус қилған һалда” диний бидәт вә хурапатлиқ вә җаһангирликкә қарши туруш” сиясий көз қаришини тиклигәниди.

Абдуқадир дамоллам хәлқ аммисини хурапатлиқ, наданлиқтин қутулдурушта ялғуз тәшвиқат, тәрғибатқила тайинип қалмастин, бәлки бир қатар әмәлий хизмәтләрни ишләп, қәшқәр өлималири үчүн үлгә тиклиди. У, қази болуш сүпити билән һәқ тәләп дәва ишлирини қуран, һәдискә асасән тоғра, адаләт билән бир яқлиқ қилип, хәлқ аммисиниң һимайисигә еришкәндин башқа, йеңичә көзқараштики кишиләрни тәрбийиләп йетиштүрүш мәқситидә байларға хизмәт ишләп, уларниң ярдими вә һиммити билән 52 нәпәр яшни германийә, фирансийә, түркийә, мисир қатарлиқ дөләтләргә оқушқа чиқарди. Абдуқадир саманий, чиңгиз дамоллам, абдувайит ахун... Ға охшашлар қәшқәр байлиридин обулһәсән һаҗи, өмәр байларниң ярдими билән фирансийәгә берип оқуп кәлгән 20-әсирниң башлиридики йеңичә көзқарашқа игә уйғур яшлири иди.

Абдуқадир дамоллам яшларни илим–ирпандин, дунядин хәвәрдар қилиш үчүн маарип сепигә қайтидин атлинип, диний илимни һәм пәнний илимни билидиған йеңичә қараштики бир түркүм зиялийларни тәрбийиләп йетиштүрди. Униң тәрбийисидә өсүп йетилгән шәмсидин дамоллам, сабит дамоллам, һашим ахун хәлпитим, абдуләзиз дамоллам... Қатарлиқлар 30–йиллардин башлап қәшқәр маарипиниң даңлиқ пешивалири, абдуқадир дамоллам тәшәббус қилған йеңичә маарипниң қоллиғучилири вә варислири болуп қалған иди.

Язған китаб–материяллири

Абдулқадир дамоллам бухарадики оқушни тамамлиғандин кейин сәмәрқәнд, уфа қатарлиқ җайларда бир мәзгил мудәррислик қилди. Мудәррислик қилиш җәрянида: “ақаид зөрүрийә”, “ибадәт исламийә” дегәндәк дәрслик китаблирини түзди, мәзкур әсәрләр өз вақтида уфада нәшр қилинип тарқитилған иди.

У қайтип кәлгән чағ дәл қәшқәрдә әмдила бихлинип, күндин–күнгә барақсан болуватқан йеңичә пәнний маарип билән диний әқидатни мәзмун қилған йәккә оқутуш түзүмидики феодаллиқ кона маарип өзара тиркишиватқан пәйткә тоғра кәлди. Оттура асия вә түркийә қатарлиқ җайлардики йеңи маарипниң вәзийити билән пишшиқ тонушуп, нәзәр даирисини кеңәйткән абдуқадир дамоллам йеңичә пәнний маарипниң тәшәббуслири болған ака–ука мусабайоплар (һүсәйин бай, баһавидин бай) тәрәптә туруп, уларни қизғин қоллиди вә өз әқил–параситини ишқа селип, уйғур маарипиниң қәдимки әнәнисигә иҗадий варислиқ қилған асаста, оқутуш усули, оқутуш мәзмуни, оқутуш материяли қатарлиқ җәһәтләрдә бир йүрүш ислаһатларни елип берип, уни маарипниң һазирқи йүзлиниши вә еһтияҗиға уйғунлаштурди. У язған “сәрп–нәһви” (морфологийә вә синтакисис), “тәсһилил һесаб” (һесаб илми), “җуғрапийә илми”, “ақаид җәвһәрийә” (негизлик әқидиләр), “муталиә һидайәт” (башламчи оқушлуқ),”бидайәтус сәрп” (лексикидин дәсләпки асас), “һидайәти нәһви”, “тәлими сәбиян” (гөдәкләргә тәрбийә), “фасайиһул әтфал” (өсмүрләргә нәсиһәт) қатарлиқ оқутуш мәзмуни, оқутуш усули, балилар тәрбийисигә аит китаблар пәнний мәктәпләрму, диний мәктәпләрму охшашла қолланса болидиған аммибаб дәрсликләр иди. Абдуқадир дамоллам дәрслик түзүш биләнла тохтап қалмастин, таш мәтбәәдә нәшр қилдуруп, мәктәпләрни бир йүрүш дәрслик билән һәқсиз тәминлиди. Өзи қәшқәр шәһәр бәшериқ мәһәллисидики лайпәштақ мәдрисигә берип мудәрислик қилиш җәрянида бу бир йүрүш дәрсликләрни оқутуш әмәлийити җәрянида синақ қилип, әмәлийәтниң синиқидин өткүзди. Абдуқадир дамолламниң дин билән пән бирләштүрүлгән йеңи типтики аммибаб оқутуш усулини талиплар қизғин қоллиди, узақ өтмәй, униң шан–шөһрити йеқин–йирақларға таралди.

Шеири

Абдулқадир дамоллам әйни вақитта тили өткүр шаир болуп, вәтән–хәлқни илим–ирпан елишқа үндәйдиған нурғунлиған шеирлири бар. Төвәндә бу улуғ мутәпәккур, алимниң һес–туйғулирини ярқин ипадиләп бәргән бир парчә шеирини һузуруңларға сунмақчимиз.

Тәңриниң инсанға көптур тартуқи,

Әқил вә әдәптин йоқтур артуқи.

Әқил вә әдәп һәр яшниң җамали,

Униңсиз болмас һаятниң камали.

Пәзиләт көп ирур бу аләм ара,

Илимдур һәммидин әлийюл әла.

Илимдур бибаһа, қазса пүтмәс кан,

Илимдин башқиси кимгә әсқатқан?

Илим–дин ниҗатлиқ берәр мәңгүлүк,

Билимлик һаяттур, наданлар өлүк.

И яш бил, җаһиллиқ номустур бишәк,

Наданлиқ зулумиға разидур ешәк.

Дамолламниң әхлақ–пәзилитигә берилгән баһалар;

Абдуқадир дамоллам есил тәбиити, камил имани, чоңқур мәлумати, өткүр пикри, пасаһәтлик нутқи вә муназиригә маһирлиқи билән тонулған алим болғачқа, узақ өтмәй қәшқәрдила әмәс, пүткүл оттура асияда нами мәшһур затқа айланған вә шу мунасивәт билән уйғур хәлқи арисида җәдитизимлиқ маарипниң байрақдари, мәрипәтчилик һәрикитиниң символи болуп қалған.

1) Мушу әсирниң башлири вәтән вә милләтниң тәқдири үстидә көп баш қатурған уйғур балиси-нәзәр ғоҗа абдусәмәтоф өзиниң “йоруқ саһиллар” намлиқ әсиридә 1914-йили ғулҗидин чиқип, муз арт давини арқилиқ алтә шәһәргә қилған сәпәр җәрянида қалдурған хатирисидә ақсу уйғурлириниң иҗтимаий, мәниви паҗиәлирини көрүп: “бу йәрдики уйғурларниң истиқбали бәк қараңғу, туманлиқ вә вәһимә ичидә икәнликини сәздим. Ақсуда әһвал мундақ болсиму, башқа яқларда ундақ әмәсту, қәшқәр хәлқи хели тәрәққий қилған болса керәк, у йәрдә тәрәққийпәрвәр мусабайофлар, абдуқадир дамолламлар барғу дәп өзлиримизгә тәсәлли бәргәнидуқ” дәп язған.

Түркийәдин шәрқий түркистанға ақартиш хизмәтлири үчүн барған вә абдулқадир дамоллам билән бир сәптә туруп күрәш қилған әһмәд камал исимлик оқутқучи шу чағдики әһваллар тоғрисида: “бәйсақлиқ мәһмуд ахун дамоллам билән абдуқадир дамоллам әпәндиләр қараңғу кечидә чаққан чақмақтәк чирайлиқ вә мәналиқ сөзлири билән башқилар өчүрмәкчи болуватқан маарип мәшилини чақнитиш үчүн көп тиришти” дәп язған.

2) Абдуқадир дамоллам билән мисирда илмий сөһбәттә болған татар хәлқиниң бүйүк тарих алими закир қадири 1951–йили әйни чағда елип берилған илмий сөһбәттин алған тәсиратини баян қилип: “абдуқадир дамоллам ислам дунясида тәңдиши аз тепилидиған, йетишкән зор мутәпәккур вә муслиһ (ислаһатчи), муҗаһид (күрәшчан) бүйүк алим иди...” дәп баһа бәргән.

Дамолламниң қәтли қилиниши вә пәрдә арқисидикиләрниң ким икәнлики

Абдуқадир дамолламниң йеңичә маарип ислаһати, конилиқ, мутәәссипликкә қарши елип барған күрәшлири, бу җәрянда көрсәткән пидакарлиқи вә өлүмдин қорқмас җасарити зор көпчилик диний затларниң, кәң хәлқ аммисиниң қизғин қоллиши, мәдәткарлиқиға еришкән болсиму, әмма йәрлик әмәлдарларниң, бир қисим молла, қази–қуззат, ишан, байларниң қаршилиқиға учриди. Улар абдуқадир дамолламға нисбәтән чишлирини ғучурлитип, уни йевәткүдәк әлпазда һақарәтләшти. Абдулқадир дамоллам башчилиқидики кишиләрниң қәшқәрдики инглиз вә шветларниң дәккисини бериши сәвәби билән, қәшқәр дотийи җуруйчи абдуқадир дамоллам, мамут һаҗим, яқуп һаҗим башлиқ 30 ға йеқин кишини 40 күн һәпсигә солап қойди. Абдуқадир дамоллам һәпсидин чиққучә, улар чәт әлликләргә мәслиһәт берип вә тил бириктүрүп, суйиқәст пиланлап, 1924–йил 8–айниң 14–күни кечидә өз өйидә ялланған қатил арқилиқ мәхпий өлтүргүзүвәтти.

Йолбашчи абдуқадир дамолламниң суйиқәсткә учриши һәқиқәтәнму зийини наһайити зор болған, уйғур хәлқини мәңгү һәсрәтләндүридиған тарихий террорлуқ иди.

Дамоллам шеһид болди,

Ятар җайи беһиш болди.

Дамолламға қәшқәрлик,

Көп йиғлап биһош болди.

Абдуқадир дамолламни ким өлтүрди?

Абдуқадир дамолламниң ким тәрипидин өлтүрүлгәнлики тоғрисида кишиләрниң қарашлири бирдәк әмәс. Безиләр: “абдуқадир дамолламниң қәтлиам қилинишида молла ислам дамолламниң қоли бар, у совет консулханисиға материял йәткүзүп беридиған киши болғачқа, хәлқләр уни (қази орус) дәйтти” десә, йәнә безиләр: “абдуқадир дамолламни қәшқәрниң шу чағдики әң чоң моллиси абдуғопур шаптул дамоллам билән қәшқәрниң әң чоң бейи өмәрбай әнглийә, шветсийә консулханисидикиләр билән тил бириктүрүп, әһмәт дегән ([һелим мәзин дегүчиләрму бар) тәлвә арқилиқ өлтүргүзүвәтти” дәйду. Һазир мәлум болған пакитлар башқичә. Буниң үчүн гәпни баштинрақ дейишкә тоғра келиду. Абдуқадир дамоллам 1918–йили һәҗгә бериш йолида ташкәнттә бир мәзгил тохтиған. Бу вақит техи 1–дуня урушиниң қалаймиқанчилиқи тәлтөкүс ахирлашмиған, болшевиклар партийисиниң һакимийитиму оттура асия районлирида техи тиклинип болалмиған, миншевикларниң болшевикларға қарши күрәшлири үзлүксиз давамлишиватқан бир чағ болғачқа, абдуқадир дамоллам миншевикларниң болшевикларға қарши бир қетимлиқ намайишиға билмәй қатнишип қалған. Намайишчилар арисидики йүсүп исимлик бири абдуқадир дамолламниң яқа–юртлуқ икәнликини дәрһал сезивелип, униңға йеқинлашқан һәмдә униң яқа–юртлуқ туруп, өз паалийәтлирини қоллиғанлиқиға көптин–көп рәһмәт ейтип, хәйрхаһлиқ билдүргән. Бирнәччә заман өйидә қондуруп, һалидин хәвәр алған. Абдуқадир дамолламниң һәҗгә баридиғанлиқини уқуп, биллә бериш тиликини билдүргән. Абдуқадир дамоллам билән шәмәй, уфа, қазан, орал, түркийә, лондон, мисир, һиҗаз, мәккә қатарлиқ җайларға биллә барған. Һәҗ сәпирини түгитип, ташкәнткә кәлгәндә йүсүп ташкәнттә қалған, абдуқадир дамоллам қәшқәргә қайтип кәлгән. 1923–Йили сабиқ совет иттипақиниң қәшқәрдики консулханиси қурбан һейт мунасивити билән қәшқәрдики чоң молла, өлима, байларни күтүвалған. Бу күтүвелиш зияпитигә муйәссәр болған абдуқадир дамоллам консулханиниң зияпәт залиға киргәндә һелиқи йүсүп дегән киши билән учришип қалған. Бу кишиниң мушу консулханиниң муавин консули икәнликини билгәндин кейин, зияпәткә қатнашмай дәрһал қайтип киргән. Аридин бирәр ай өткәндин кейин җаңқорғанлиқ зунун һаҗимниң өйидә чай болған. Инайәтхан мәхсум, аблирахун мәхсум, мәмтилаҗи шаңхәй, чумбуслуқ мәмтилаҗим қатарлиқ каттилар қатнашқан бу сорунда абдуқадир дамоллам муавин консул йүсүпниң ишини өз еғзи билән сөзләп бәргән һәмдә:”шуниңдин буян өзүмдин вәһимә қилип қалдим” дегән.

Күнләрдин бир күни мәмтилаҗи шаңхәй дотәй ямулға берип, дотәйни консулханиға чақиртқанлиқи һәққидики хәтни көргән. Дотәй консулханиға чиққандин кейин, совет консули дотәйгә: “қәшқәрдә һазир бир адәм бар, бу адәм талипларға тарих, җуғрапийә, һесаб өгитимән дәп йүримиш. Бу адәм тарих, җуғрапийә, һесаб өгитәләмду? әгәр өгәтсә ишниң ақивити қандақ болиду? шуңа бу адәмниң ишлирини дәрһал тәптиш қилип, нәтиҗисини маңа мәлум қилиң!” дегән.
Дотәй консулханидин қайтип киргәндин кейин, өмәрбай арқилиқ абдуқадир дамолламни сүрүштүргән. Өмәрбай абдуқадир дамолламниң яхши тәрипини қилған, әмма дотәй буниңға көнмәстин, мәдрисәдики паалийәтлирини сүрүштүрүшкә буйруған. Өмәр бай абдуқадир дамолламниң дәрс арилиқида тарихқа аит билимләрни қистуруп баян қилип беридиғанлиқини талиплар арқилиқ билгәндин кейин, дотәйгә мәлум қилған. Дотәй бу ахбаратни консулға мәлум қилған. Консул абдуқадир дамолламни дәрһал көздин йоқитишқа буйруған. Әгәр бу ишта дотәй суслуқ қилса, яң зеңшинға мәлум қилидиғанлиқини ейтип попоза қилған. Совет консулиниң попузисидин қорқуп кәткән җу дотәй хизмити бәдилигә 300 сәр күмүш тәңгә бериш, өзиниң вә бала–чақилириниң турмушиға әбәдий капаләтлик қилиш шәрти билән қатил әһмәтни ялливелип, абдуқадир дамолламни өлтүргүзүвәткән. Кейин қатил әһмәт тутулған болсиму, бу ишта совет консули билән һөкүмәтниң қоли болғанлиқтин, ишни арқисиға сөрәш тактикисини қоллинип, әһмәтни җинайи җавабкарлиқтин қачуруп, һечқандақ чарә көрмигән. Қатил әһмәт кейинки чағларда хәлқниң нәприти түпәйлидин нервисидин адишип, өзиниң гөшини өзи йәп өлгән.

Абдуқадир дамоллам қәтлиам қилинған күнниң әтиси йүсүп тоқам дегән киши: “бу өмәрбайниң қилған иши” дегән. Бу сөзгә асасән абдуқадир дамолламниң шагиртлири өмәрбайни издәп, һесаблашмақчи болғанда, абдукеримхан мәхсум оттуриға чиқип: “бу өмәрбайниң қилған иши әмәс, абдуқадир дамоллам швед дохтурханисиға от қойғанлиқи үчүн шулар тәрипидин өлтүрүлгән” дегән. Өмәрбай абдуқадир дамолламниң өлтүрүлүш җәрянидин пүтүнләй хәвәрдар болсиму, әмма өзиниң пүткүл сода иши совет билән болидиған болғачқа, бу сирни тинишқа җүрәт қилалмиған. Бу сирни билидиған инайәтхан мәхсум, аблирахун мәхсум, мусахан тевипниң оғли абдувайит ахун, ордаалдилиқ мамут һаҗим вә униң оғли муһәммәт һаҗим, мәмтилаҗи шаңхәй, җаңқорғанлиқ зунун һаҗим, ханериқлиқ имин ахун хәлпитим қатарлиқлар:“абдуқадир дамолламни шведлар әмәс, оруслар қол тиқип өлтүргүзди” дегәнлики үчүн, җу дотәй буларни тутуп, һәпсигә солап қойған. Инайәтхан мәхсум, аблирахун мәхсумлар бу ишни иккинчи тинмаслиққа вәдә қилип, чәт әлгә чиқип кәткән. Җамал ахун хәлпитим калтайлаққа, зунун һаҗим ғулҗиға, мәмтилаҗи шаңхәйгә кәткән. Шуниң билән абдуқадир дамолламниң өлүминиң сири йешилмәй, шу пети бесилип қалған.

Абдуқадир дамолламниң қәтли қилиниши хәлқ арисида қандақ тәсир қозғиди?

Абдуқадир дамолламниң вапат болған хәвири чақмақ тезликидә пүткүл шәһәргә вә шәһәр әтрапидики қоған, сәмән, ават, бәшкерәм, тоққузақ, атуш, пәйзиват қатарлиқ йезиларға аңланди. 10 Миңлиған шәһәр аһалилириниң, қол һүнәрвән, касип, содигәрләрниң, деһқанларниң бу мусибәттин йүрики муҗулди. Һәммә йәрни һәйранлиқ иликидики ғулғула қаплиди, һәммә көзләрдин қатилларға болған ғәзәп–нәпрәт учқуни чақниди, һәммә чирайдин қатилларға болған өчмәнлик намаян болди. Пәйшәнбә күни һейтгаһ җамәниң ичи–теши абдуқадир дамолламниң намизиға дахил болуш үчүн күн бойи иштин тохтиған адәмләр билән лиқ толди. Пешиндин кейин 10 миңлиған адәм сәп–сәп болуп, дамолламниң намизини чүшүрди. Намаздин кейин қоллириға һаса елип, тумақлирини тәтүр кийишкән миңлиған талипниң:

Тағуташлар тәвришип,

Қаттиқ чақмақ чаққанму?

Түмән сүйи қан болуп,

Бүгүн тәтүр аққанму?


Қәшқәрниң һавасини,

Чаң–туманлар басқанму?

Қәшқәрниң җаһанини,

Қайғу–матәм басқанму?


Ай тутулмас дәптимиз,

Күн тутулмас дәптимиз.

Дамолламға дөйүзләр,

Қәст қилалмас дәптимиз.

Дегәндәк мәрсийә шеирлирини оқушуп, дәврий сама селишип, йол ечиши; бешиға сәллә, бәллиригә ақ бағлиған мәрһумниң йүзлигән дост–яр, ағанә–бурадәрлири, бала–чақа, уруқ–туғқанлириниң”аһ дадам, аһ қериндишим” дәп дад–пәряд көтүрүп һаза ечишип, җиназа алдида меңиши, һейтгаһтин төшүк дәрвазиғичә айиғи үзүлмәй келиватқан кишиләр топиниң җиназиға әгишиши арқисида, мейит селинған тавут узитип чиқилди, дамолламниң җәсити һәзрәттики тахта көврүк дегән йәргә дәпнә қилинди

Абдуқадир дамоллам вапат болғандин кейин, униң әң йеқин бурадәр вә мәсләкдашлиридин шәмсидин дамоллам, мәһмут ахун дамоллам, тәҗәлли һәзрәт, мурад рәмзәбәг һәзрәтлири, мурад рәмзәбәг абдуқадир дамолламға беғишлап 160 мисралиқ мәрсийә язған болуп, бу мәрсийидә абдуқадир дамолламниң пүткүл иш излирини тилға елип мәдһийилигән, вапатиға ечинған. Абдуқадир дамолламға юқири баһа бәргән. Чәт әлдики достлиридин әнвәр саһиб дамоллам (кәшмирлик), алим, муәррих риза ибни пәхридин һәзрәтлири (татар, уфалиқ) қатарлиқлар абдуқадир дамолламниң вапатиға ечинип, мәрһумға атап мәрсийиләр йезишти. Униң суйиқәст билән өлтүрүлгәнликини чөчәктә туруп аңлиған мәмтили тохтиһаҗи (тәвпиқ) му интайин чөчүгән һалда:

Мәрһум дамолла абдуқадири наһәқ кәттиләр,

Гунаһ немә? пәқәт бизгә һәқни өгәттиләр.

Дәп йезип, абдуқадир дамолламға қәст қилған мутәәссип дөйүз, мунапиқ қара күчләргә ғәзәп–нәпритини билдүрди.

Абдуқадир дамолламниң вапати әйни дәврдә ялғуз оттура асиянила әмәс, һәтта ғәрбий асия, җүмлидин мусулман шәрқ әллириниму қаттиқ зилзилигә салған иди. Абдуқадир дамолламниң шагиртлиридин бири болған инайәтхан мәхсум: “һиндистан, мисир, қазан, кәшмирдики мәтбуатларда абдуқадир дамолламниң вапатиға тәзийә билдүрүп йезилған мәрсийә шеирлири вә мақалиләрни топлап топлам қилса, бирнәччә җилдлиқ чоң топлам һасил болур иди” дәп ейтқан.

Қошумчә:

Дамолламниң есил әхлақий–пәзилити һәққидә һекайәт

Қошнидарчилиқ һәққидә

Абдуқадир дамоллам қәшқәрдә мудәррислик қилип йүргән чағлририда бир мәһәллидә өй иҗарә елип олтурупту. Там қошниси атисидин мирас қалған мал-мүлкини бузуп-чечип йоқитишқа турған аварикәш бир киши болуп, униң өзигә охшаш бикар тәләп ағинә-чөпқәтлири көп икән. Ичидиған, чекидиған вә қимар ойнайдиғанларниң һәммиси бу йәргә йиғилип һәр ахшими униң өйини бир базарға айландуруветидикән. Уларниң вараң-чуруңида дамоллам пәқәт арам алалмапту. Дәрс тәйярлашқиму зор тәсир йетипту, лекин бу дамолламниң даирисидики иш болмиғачқа униңға һечнемә дейәлмәпту. Күнләрниң биридә бу қошниниң өйидики вараң-чуруң туюқсизла йоқап кетипту. Дамоллам башқилардин сүрүштүрүш арқилиқ қошнисини һөкүмәтниң тутуп ямулға елип кәткәнликини ениқлапту. Буни уққан дамоллам дәрһал сәллә, тонлирини кийип бәгниң өйигә берипту. Бәгниң дамолламға наһайити ихласи бар киши болғачқа, дамоллам өйгә келиш биләнла һәйран қелип олтурғузғили йәр тапалмай қапту. Дастихан үстидә олтуруп, қошнисиниң ямулда болуп қалғанлиқи, өзиниң бихәвәр болуп қелип вақтида келәлмәй қалғанлиқини ейтип:

-Мән қошнамниң қанчилик яман ишлар билән қолған елинғанлиқини демәймән, пәқәт қошнидарчилиқ қәрзимни ада қилиш үчүн қошнамни түрмидин чиқирвитишкә ярдәмдә болушлирини сорап кәлдим-дәпту. Бәг:

-Униң өйидики қалаймиқанчилиқтин өзлирини қаттиқ сиқилди, дәп аңлидим. Уни түрмигә алдурғинимизға өзлирини хуш болдимикин, дәптимән. Өзлириниң тәләплири ундақ болса, һазир берип уни түрмидин чиқириветиш қолумдин келиду-дәп чиқип кетипту. Шу күни ахшими җазаланған қошна өйигә қайтип келип, өз өйигә кирмәстин удул дамолламниң өйигә кирип өзини басалмай һөңрәп йиғлап кетипту. Чүнки түрмидә хели қаттиқ-йирик муамилиләргә һәтта қийнаш, көтәккә бесиш қатарлиқ еғир азабларға учриған қошна дамолламниң бу һиммитидин бәкму тәсирләнгәникән. Дамоллам униңға:

-Қошнам, мән бу ишни балдуррақ уқмаптимән, уққан болсам шу күнила сизни қутқузған болаттим, қошниға пешкәлчилик кәлсә ярдәм бәрмәй қарап туруш тоғра әмәс иди, бирақ мән қошнидарчилиқимни вақтида ада қилалмаптимән, әпу қилиң,-дәпту.
Қошниси йиғлап туруп рәһмәт ейтип:

-Адәм билмәсликтин һәрқандақ яман ишни қилиштин номус қилмайдикән, қошнидарчилиқниң қандақ болидиғанлиқини билмәптимән, дәп това қипту. Дамолламниң бу қошниси әнә шуниңдин башлап барлиқ әски адәтлирини ташлап, тоғра кәсипкә киришип кетипту.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.