Abdulqadir damollamning hayati pa'aliyiti

Ötken esirning axirida oyghinish dolquni kötürüshke bashlighan islami aqartish herikiti ottura asiyaning bulung-puchqaqlirighiche tesir qilip, u yerde oyghinish shamili peyda qildi.

2011.08.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Barghanséri siyasiy küresh sehnisige chiqqan türkistandiki ottura qatlam musulman kishilirining islami aqartish herikitige qatnishishi bu heriketning küchi we jezbidarliqini kücheytti. Töt teripi békiwétilgen sherqiy türkistanda islami aqartish؛ meripetchilikning muqeddimisi échildi. Ataqliq Uyghur meripetchisi abduqadir binni abduwaris eziziy türkistan musulmanlirining közge körün'gen rehbiri we namayendisi süpitide tarix sehnisige kirip keldi. Abduqadir binni abduwaris eziziy bashchiliqidiki meripetchilik herikiti sherqiy türkistandiki meripetchilik éqimning asasiy ipadisini körsetti. Ottura asiya musulman elliridiki yéngiche ma'arip islahatining tesiride sherqiy türkistandiki Uyghur musulmanliri ichide yéngiche ma'arip islahat éqimini shekillendürdi.

Abduqadir damollam binni abduwaris eziziy miladi 1855–yili (1862–yili dégüchilermu hem köp) qeshqer wilayiti atush meshhedte tughuldi. Bashlan'ghuch sawatini öz yurtida chiqarghandin kéyin, qeshqer xanliq medriside oqudi. Uningdin kéyin, bilim toluqlash meqsitide öz xirajiti bilen buxaragha bérip, u yerdiki ”abdul'ezizxan” medrisisige oqushqa kirdi. Bu jeryanda qur'an, hedis, ilmi tejwid, aqa'id qatarliq islam telimatlirini yaxshi öginipla qalmay, edebiyat, tarix, jughrapiye, ilmi mentiq, hésab derslirinimu tiriship öginip, pen–medeniyet sewiyisini yuqiri kötürdi, öz ana tilidin bashqa, ereb, pars, ordu tillirini mukemmel igilidi. Klassik eserler bilen tonushup, edebiyat hewisini yétildürdi؛ farabi, ebu éli ibin sinaning eserliri arqiliq yunan pelsepisi bilenmu tonushti. U yerdiki oqushni tamamlighandin kéyin semerqend, ufa qatarliq jaylarda bir mezgil muderrislik qildi.

Abduqadir damollam weten'ge qaytishtin ilgiri tashkent, xojend, qazan, istanbul qatarliq jaylarda sayahette bolup, 1907–yili weten'ge qaytip keldi.
U qaytip kelgen chagh del qeshqerde emdila bixlinip, kündin–kün'ge baraqsan boluwatqan yéngiche penniy ma'arip bilen diniy eqidatni mezmun qilghan yekke oqutush tüzümidiki fé'odalliq kona ma'arip öz'ara tirkishiwatqan peytke toghra keldi. Ottura asiya we türkiye qatarliq jaylardiki yéngi ma'aripning weziyiti bilen pishshiq tonushup, nezer da'irisini kéngeytken abduqadir damollam yéngiche penniy ma'aripning teshebbusliri bolghan aka–uka musabayoplar (hüseyin bay, bahawidin bay) terepte turup, ularni qizghin qollidi we öz eqil–parasitini ishqa sélip, Uyghur ma'aripining qedimki en'enisige ijadiy warisliq qilghan asasta, oqutush usuli, oqutush mezmuni, oqutush matériyali qatarliq jehetlerde bir yürüsh islahatlarni élip bérip, uni ma'aripning hazirqi yüzlinishi we éhtiyajigha uyghunlashturdi.

Uzaq ötmey, uning shan–shöhriti yéqin–yiraqlargha tarilishqa bashlidi. Abduqadir damollamning künséri éship bériwatqan inawiti, shan–shöhritige heset közi bilen qarashqan bir qisim jahil mollilar, mute'essip sopi, ishan, xelipiler uni “Jedit” likte, “Dehri” likte eyiblep, birmunche éghiwalar toqushti. Netijide jahilliq, xurapatliq, nadanliq ewj élip, qarangghu zulmet basqan u zamanda, abduqadir damollam we uni himaye qilghan xéli bir qisim tereqqiyperwer oqumushluq zatlar zor bésimgha uchridi. Bu weziyettin ichi pushqan abduqadir damollam hejge bérishni bahane qilip, yene bir qétim wetinidin ayrilishqa mejbur boldi. U, 1918–yili tashkentke bardi. Andin shemey, ufa, qazan, oral, türkiye qatarliq jaylarda bir mezgil sayahette bolghandin kéyin, mekkige bardi. Se'udi erebistanda bir mezgil turdi. Andin misirgha bérip u yerdiki alim, ölimalar bilen uchrashti. Abduqadir damollam bu chaghda ottura asiyadiki ataqliq alimlar qataridin orun élip, zor shöhretke ige bolghan idi. Misir alimliri, ölimaliri uninggha chong iltipatlar körsitishti.

Abdulqadir damollam 1920-yili qeshqerge qaytip keldi. U misir, qazan, tashkentlerde eserliri élan qilinip tonulghan, herqaysi ellerdiki mustemlike we jahan'girlikke qarshi heriketler tesiride, yéngiche ma'arip we aqartish herikitini teshebbus qilghan halda” diniy bid'et we xurapatliq we jahan'girlikke qarshi turush” siyasiy köz qarishini tikligenidi.

Abduqadir damollam xelq ammisini xurapatliq, nadanliqtin qutuldurushta yalghuz teshwiqat, terghibatqila tayinip qalmastin, belki bir qatar emeliy xizmetlerni ishlep, qeshqer ölimaliri üchün ülge tiklidi. U, qazi bolush süpiti bilen heq telep dewa ishlirini qur'an, hediske asasen toghra, adalet bilen bir yaqliq qilip, xelq ammisining himayisige érishkendin bashqa, yéngiche közqarashtiki kishilerni terbiyilep yétishtürüsh meqsitide baylargha xizmet ishlep, ularning yardimi we himmiti bilen 52 neper yashni gérmaniye, firansiye, türkiye, misir qatarliq döletlerge oqushqa chiqardi. Abduqadir samaniy, chinggiz damollam, abduwayit axun... Gha oxshashlar qeshqer bayliridin obulhesen haji, ömer baylarning yardimi bilen firansiyege bérip oqup kelgen 20-esirning bashliridiki yéngiche közqarashqa ige Uyghur yashliri idi.

Abduqadir damollam yashlarni ilim–irpandin, dunyadin xewerdar qilish üchün ma'arip sépige qaytidin atlinip, diniy ilimni hem penniy ilimni bilidighan yéngiche qarashtiki bir türküm ziyaliylarni terbiyilep yétishtürdi. Uning terbiyiside ösüp yétilgen shemsidin damollam, sabit damollam, hashim axun xelpitim, abdul'eziz damollam... Qatarliqlar 30–yillardin bashlap qeshqer ma'aripining dangliq péshiwaliri, abduqadir damollam teshebbus qilghan yéngiche ma'aripning qollighuchiliri we warisliri bolup qalghan idi.

Yazghan kitab–matériyalliri

Abdulqadir damollam buxaradiki oqushni tamamlighandin kéyin semerqend, ufa qatarliq jaylarda bir mezgil muderrislik qildi. Muderrislik qilish jeryanida: “Aqa'id zörüriye”, “Ibadet islamiye” dégendek derslik kitablirini tüzdi, mezkur eserler öz waqtida ufada neshr qilinip tarqitilghan idi.

U qaytip kelgen chagh del qeshqerde emdila bixlinip, kündin–kün'ge baraqsan boluwatqan yéngiche penniy ma'arip bilen diniy eqidatni mezmun qilghan yekke oqutush tüzümidiki fé'odalliq kona ma'arip öz'ara tirkishiwatqan peytke toghra keldi. Ottura asiya we türkiye qatarliq jaylardiki yéngi ma'aripning weziyiti bilen pishshiq tonushup, nezer da'irisini kéngeytken abduqadir damollam yéngiche penniy ma'aripning teshebbusliri bolghan aka–uka musabayoplar (hüseyin bay, bahawidin bay) terepte turup, ularni qizghin qollidi we öz eqil–parasitini ishqa sélip, Uyghur ma'aripining qedimki en'enisige ijadiy warisliq qilghan asasta, oqutush usuli, oqutush mezmuni, oqutush matériyali qatarliq jehetlerde bir yürüsh islahatlarni élip bérip, uni ma'aripning hazirqi yüzlinishi we éhtiyajigha uyghunlashturdi. U yazghan “Serp–nehwi” (morfologiye we sintakisis), “Tes'hilil hésab” (hésab ilmi), “Jughrapiye ilmi”, “Aqa'id jewheriye” (négizlik eqidiler), “Mutali'e hidayet” (bashlamchi oqushluq),”bidayetus serp” (léksikidin deslepki asas), “Hidayeti nehwi”, “Telimi sebiyan” (gödeklerge terbiye), “Fasayihul etfal” (ösmürlerge nesihet) qatarliq oqutush mezmuni, oqutush usuli, balilar terbiyisige a'it kitablar penniy mekteplermu, diniy mekteplermu oxshashla qollansa bolidighan ammibab derslikler idi. Abduqadir damollam derslik tüzüsh bilenla toxtap qalmastin, tash metbe'ede neshr qildurup, mekteplerni bir yürüsh derslik bilen heqsiz teminlidi. Özi qeshqer sheher besh'ériq mehellisidiki laypeshtaq medrisige bérip muderislik qilish jeryanida bu bir yürüsh dersliklerni oqutush emeliyiti jeryanida sinaq qilip, emeliyetning siniqidin ötküzdi. Abduqadir damollamning din bilen pen birleshtürülgen yéngi tiptiki ammibab oqutush usulini taliplar qizghin qollidi, uzaq ötmey, uning shan–shöhriti yéqin–yiraqlargha taraldi.

Shé'iri

Abdulqadir damollam eyni waqitta tili ötkür sha'ir bolup, weten–xelqni ilim–irpan élishqa ündeydighan nurghunlighan shé'irliri bar. Töwende bu ulugh mutepekkur, alimning hés–tuyghulirini yarqin ipadilep bergen bir parche shé'irini huzurunglargha sunmaqchimiz.

Tengrining insan'gha köptur tartuqi,

Eqil we edeptin yoqtur artuqi.

Eqil we edep her yashning jamali,

Uningsiz bolmas hayatning kamali.

Pezilet köp irur bu alem ara,

Ilimdur hemmidin eliyyul ela.

Ilimdur bibaha, qazsa pütmes kan,

Ilimdin bashqisi kimge esqatqan?

Ilim–din nijatliq bérer menggülük,

Bilimlik hayattur, nadanlar ölük.

I yash bil, jahilliq nomustur bishek,

Nadanliq zulumigha razidur éshek.

Damollamning exlaq–pezilitige bérilgen bahalar؛

Abduqadir damollam ésil tebi'iti, kamil imani, chongqur melumati, ötkür pikri, pasahetlik nutqi we munazirige mahirliqi bilen tonulghan alim bolghachqa, uzaq ötmey qeshqerdila emes, pütkül ottura asiyada nami meshhur zatqa aylan'ghan we shu munasiwet bilen Uyghur xelqi arisida jeditizimliq ma'aripning bayraqdari, meripetchilik herikitining simwoli bolup qalghan.

1) Mushu esirning bashliri weten we milletning teqdiri üstide köp bash qaturghan Uyghur balisi-nezer ghoja abdusemetof özining “Yoruq sahillar” namliq esiride 1914-yili ghuljidin chiqip, muz art dawini arqiliq alte sheherge qilghan seper jeryanida qaldurghan xatiriside aqsu Uyghurlirining ijtima'iy, meniwi paji'elirini körüp: “Bu yerdiki Uyghurlarning istiqbali bek qarangghu, tumanliq we wehime ichide ikenlikini sezdim. Aqsuda ehwal mundaq bolsimu, bashqa yaqlarda undaq emestu, qeshqer xelqi xéli tereqqiy qilghan bolsa kérek, u yerde tereqqiyperwer musabayoflar, abduqadir damollamlar barghu dep özlirimizge teselli bergeniduq” dep yazghan.

Türkiyedin sherqiy türkistan'gha aqartish xizmetliri üchün barghan we abdulqadir damollam bilen bir septe turup küresh qilghan ehmed kamal isimlik oqutquchi shu chaghdiki ehwallar toghrisida: “Beysaqliq mehmud axun damollam bilen abduqadir damollam ependiler qarangghu kéchide chaqqan chaqmaqtek chirayliq we menaliq sözliri bilen bashqilar öchürmekchi boluwatqan ma'arip mesh'ilini chaqnitish üchün köp tirishti” dep yazghan.

2) Abduqadir damollam bilen misirda ilmiy söhbette bolghan tatar xelqining büyük tarix alimi zakir qadiri 1951–yili eyni chaghda élip bérilghan ilmiy söhbettin alghan tesiratini bayan qilip: “Abduqadir damollam islam dunyasida tengdishi az tépilidighan, yétishken zor mutepekkur we muslih (islahatchi), mujahid (küreshchan) büyük alim idi...” dep baha bergen.

Damollamning qetli qilinishi we perde arqisidikilerning kim ikenliki

Abduqadir damollamning yéngiche ma'arip islahati, koniliq, mute'essiplikke qarshi élip barghan küreshliri, bu jeryanda körsetken pidakarliqi we ölümdin qorqmas jasariti zor köpchilik diniy zatlarning, keng xelq ammisining qizghin qollishi, medetkarliqigha érishken bolsimu, emma yerlik emeldarlarning, bir qisim molla, qazi–quzzat, ishan, baylarning qarshiliqigha uchridi. Ular abduqadir damollamgha nisbeten chishlirini ghuchurlitip, uni yéwetküdek elpazda haqaretleshti. Abdulqadir damollam bashchiliqidiki kishilerning qeshqerdiki in'gliz we shwétlarning dekkisini bérishi sewebi bilen, qeshqer dotiyi juruychi abduqadir damollam, mamut hajim, yaqup hajim bashliq 30 gha yéqin kishini 40 kün hepsige solap qoydi. Abduqadir damollam hepsidin chiqquche, ular chet elliklerge meslihet bérip we til biriktürüp, suyiqest pilanlap, 1924–yil 8–ayning 14–küni kéchide öz öyide yallan'ghan qatil arqiliq mexpiy öltürgüzüwetti.

Yolbashchi abduqadir damollamning suyiqestke uchrishi heqiqetenmu ziyini nahayiti zor bolghan, Uyghur xelqini menggü hesretlendüridighan tarixiy térrorluq idi.

Damollam shéhid boldi,

Yatar jayi béhish boldi.

Damollamgha qeshqerlik,

Köp yighlap bihosh boldi.

Abduqadir damollamni kim öltürdi?

Abduqadir damollamning kim teripidin öltürülgenliki toghrisida kishilerning qarashliri birdek emes. Béziler: “Abduqadir damollamning qetli'am qilinishida molla islam damollamning qoli bar, u sowét konsulxanisigha matériyal yetküzüp béridighan kishi bolghachqa, xelqler uni (qazi orus) deytti” dése, yene béziler: “Abduqadir damollamni qeshqerning shu chaghdiki eng chong mollisi abdughopur shaptul damollam bilen qeshqerning eng chong béyi ömerbay en'gliye, shwétsiye konsulxanisidikiler bilen til biriktürüp, ehmet dégen ([hélim mezin dégüchilermu bar) telwe arqiliq öltürgüzüwetti” deydu. Hazir melum bolghan pakitlar bashqiche. Buning üchün gepni bashtinraq déyishke toghra kélidu. Abduqadir damollam 1918–yili hejge bérish yolida tashkentte bir mezgil toxtighan. Bu waqit téxi 1–dunya urushining qalaymiqanchiliqi teltöküs axirlashmighan, bolshéwiklar partiyisining hakimiyitimu ottura asiya rayonlirida téxi tiklinip bolalmighan, minshéwiklarning bolshéwiklargha qarshi küreshliri üzlüksiz dawamlishiwatqan bir chagh bolghachqa, abduqadir damollam minshéwiklarning bolshéwiklargha qarshi bir qétimliq namayishigha bilmey qatniship qalghan. Namayishchilar arisidiki yüsüp isimlik biri abduqadir damollamning yaqa–yurtluq ikenlikini derhal séziwélip, uninggha yéqinlashqan hemde uning yaqa–yurtluq turup, öz pa'aliyetlirini qollighanliqigha köptin–köp rehmet éytip, xeyrxahliq bildürgen. Birnechche zaman öyide qondurup, halidin xewer alghan. Abduqadir damollamning hejge baridighanliqini uqup, bille bérish tilikini bildürgen. Abduqadir damollam bilen shemey, ufa, qazan, oral, türkiye, london, misir, hijaz, mekke qatarliq jaylargha bille barghan. Hej sepirini tügitip, tashkentke kelgende yüsüp tashkentte qalghan, abduqadir damollam qeshqerge qaytip kelgen. 1923–Yili sabiq sowét ittipaqining qeshqerdiki konsulxanisi qurban héyt munasiwiti bilen qeshqerdiki chong molla, ölima, baylarni kütüwalghan. Bu kütüwélish ziyapitige muyesser bolghan abduqadir damollam konsulxanining ziyapet zaligha kirgende héliqi yüsüp dégen kishi bilen uchriship qalghan. Bu kishining mushu konsulxanining mu'awin konsuli ikenlikini bilgendin kéyin, ziyapetke qatnashmay derhal qaytip kirgen. Aridin birer ay ötkendin kéyin jangqorghanliq zunun hajimning öyide chay bolghan. Inayetxan mexsum, abliraxun mexsum, memtilaji shangxey, chumbusluq memtilajim qatarliq kattilar qatnashqan bu sorunda abduqadir damollam mu'awin konsul yüsüpning ishini öz éghzi bilen sözlep bergen hemde:”shuningdin buyan özümdin wehime qilip qaldim” dégen.

Künlerdin bir küni memtilaji shangxey dotey yamulgha bérip, doteyni konsulxanigha chaqirtqanliqi heqqidiki xetni körgen. Dotey konsulxanigha chiqqandin kéyin, sowét konsuli doteyge: “Qeshqerde hazir bir adem bar, bu adem taliplargha tarix, jughrapiye, hésab ögitimen dep yürimish. Bu adem tarix, jughrapiye, hésab ögitelemdu? eger ögetse ishning aqiwiti qandaq bolidu? shunga bu ademning ishlirini derhal teptish qilip, netijisini manga melum qiling!” dégen.
Dotey konsulxanidin qaytip kirgendin kéyin, ömerbay arqiliq abduqadir damollamni sürüshtürgen. Ömerbay abduqadir damollamning yaxshi teripini qilghan, emma dotey buninggha könmestin, medrisediki pa'aliyetlirini sürüshtürüshke buyrughan. Ömer bay abduqadir damollamning ders ariliqida tarixqa a'it bilimlerni qisturup bayan qilip béridighanliqini taliplar arqiliq bilgendin kéyin, doteyge melum qilghan. Dotey bu axbaratni konsulgha melum qilghan. Konsul abduqadir damollamni derhal közdin yoqitishqa buyrughan. Eger bu ishta dotey susluq qilsa, yang zéngshin'gha melum qilidighanliqini éytip popoza qilghan. Sowét konsulining popuzisidin qorqup ketken ju dotey xizmiti bedilige 300 ser kümüsh tengge bérish, özining we bala–chaqilirining turmushigha ebediy kapaletlik qilish sherti bilen qatil ehmetni yalliwélip, abduqadir damollamni öltürgüzüwetken. Kéyin qatil ehmet tutulghan bolsimu, bu ishta sowét konsuli bilen hökümetning qoli bolghanliqtin, ishni arqisigha söresh taktikisini qollinip, ehmetni jinayi jawabkarliqtin qachurup, héchqandaq chare körmigen. Qatil ehmet kéyinki chaghlarda xelqning nepriti tüpeylidin nérwisidin adiship, özining göshini özi yep ölgen.

Abduqadir damollam qetli'am qilin'ghan künning etisi yüsüp toqam dégen kishi: “Bu ömerbayning qilghan ishi” dégen. Bu sözge asasen abduqadir damollamning shagirtliri ömerbayni izdep, hésablashmaqchi bolghanda, abdukérimxan mexsum otturigha chiqip: “Bu ömerbayning qilghan ishi emes, abduqadir damollam shwéd doxturxanisigha ot qoyghanliqi üchün shular teripidin öltürülgen” dégen. Ömerbay abduqadir damollamning öltürülüsh jeryanidin pütünley xewerdar bolsimu, emma özining pütkül soda ishi sowét bilen bolidighan bolghachqa, bu sirni tinishqa jür'et qilalmighan. Bu sirni bilidighan inayetxan mexsum, abliraxun mexsum, musaxan téwipning oghli abduwayit axun, orda'aldiliq mamut hajim we uning oghli muhemmet hajim, memtilaji shangxey, jangqorghanliq zunun hajim, xan'ériqliq imin axun xelpitim qatarliqlar:“Abduqadir damollamni shwédlar emes, oruslar qol tiqip öltürgüzdi” dégenliki üchün, ju dotey bularni tutup, hepsige solap qoyghan. Inayetxan mexsum, abliraxun mexsumlar bu ishni ikkinchi tinmasliqqa wede qilip, chet elge chiqip ketken. Jamal axun xelpitim kaltaylaqqa, zunun hajim ghuljigha, memtilaji shangxeyge ketken. Shuning bilen abduqadir damollamning ölümining siri yéshilmey, shu péti bésilip qalghan.

Abduqadir damollamning qetli qilinishi xelq arisida qandaq tesir qozghidi?

Abduqadir damollamning wapat bolghan xewiri chaqmaq tézlikide pütkül sheherge we sheher etrapidiki qoghan, semen, awat, beshkérem, toqquzaq, atush, peyziwat qatarliq yézilargha anglandi. 10 Minglighan sheher ahalilirining, qol hünerwen, kasip, sodigerlerning, déhqanlarning bu musibettin yüriki mujuldi. Hemme yerni heyranliq ilikidiki ghulghula qaplidi, hemme közlerdin qatillargha bolghan ghezep–nepret uchquni chaqnidi, hemme chiraydin qatillargha bolghan öchmenlik namayan boldi. Peyshenbe küni héytgah jamening ichi–téshi abduqadir damollamning namizigha daxil bolush üchün kün boyi ishtin toxtighan ademler bilen liq toldi. Péshindin kéyin 10 minglighan adem sep–sep bolup, damollamning namizini chüshürdi. Namazdin kéyin qollirigha hasa élip, tumaqlirini tetür kiyishken minglighan talipning:

Taghutashlar tewriship,

Qattiq chaqmaq chaqqanmu?

Tümen süyi qan bolup,

Bügün tetür aqqanmu?


Qeshqerning hawasini,

Chang–tumanlar basqanmu?

Qeshqerning jahanini,

Qayghu–matem basqanmu?


Ay tutulmas deptimiz,

Kün tutulmas deptimiz.

Damollamgha döyüzler,

Qest qilalmas deptimiz.

Dégendek mersiye shé'irlirini oqushup, dewriy sama séliship, yol échishi؛ béshigha selle, bellirige aq baghlighan merhumning yüzligen dost–yar, aghane–buraderliri, bala–chaqa, uruq–tughqanlirining”ah dadam, ah qérindishim” dep dad–peryad kötürüp haza échiship, jinaza aldida méngishi, héytgahtin töshük derwazighiche ayighi üzülmey kéliwatqan kishiler topining jinazigha egishishi arqisida, méyit sélin'ghan tawut uzitip chiqildi, damollamning jesiti hezrettiki taxta köwrük dégen yerge depne qilindi

Abduqadir damollam wapat bolghandin kéyin, uning eng yéqin burader we meslekdashliridin shemsidin damollam, mehmut axun damollam, tejelli hezret, murad remzebeg hezretliri, murad remzebeg abduqadir damollamgha béghishlap 160 misraliq mersiye yazghan bolup, bu mersiyide abduqadir damollamning pütkül ish izlirini tilgha élip medhiyiligen, wapatigha échin'ghan. Abduqadir damollamgha yuqiri baha bergen. Chet eldiki dostliridin enwer sahib damollam (keshmirlik), alim, mu'errix riza ibni pexridin hezretliri (tatar, ufaliq) qatarliqlar abduqadir damollamning wapatigha échinip, merhumgha atap mersiyiler yézishti. Uning suyiqest bilen öltürülgenlikini chöchekte turup anglighan memtili toxtihaji (tewpiq) mu intayin chöchügen halda:

Merhum damolla abduqadiri naheq kettiler,

Gunah néme? peqet bizge heqni ögettiler.

Dep yézip, abduqadir damollamgha qest qilghan mute'essip döyüz, munapiq qara küchlerge ghezep–nepritini bildürdi.

Abduqadir damollamning wapati eyni dewrde yalghuz ottura asiyanila emes, hetta gherbiy asiya, jümlidin musulman sherq ellirinimu qattiq zilzilige salghan idi. Abduqadir damollamning shagirtliridin biri bolghan inayetxan mexsum: “Hindistan, misir, qazan, keshmirdiki metbu'atlarda abduqadir damollamning wapatigha teziye bildürüp yézilghan mersiye shé'irliri we maqalilerni toplap toplam qilsa, birnechche jildliq chong toplam hasil bolur idi” dep éytqan.

Qoshumche:

Damollamning ésil exlaqiy–peziliti heqqide hékayet

Qoshnidarchiliq heqqide

Abduqadir damollam qeshqerde muderrislik qilip yürgen chaghlririda bir mehellide öy ijare élip olturuptu. Tam qoshnisi atisidin miras qalghan mal-mülkini buzup-chéchip yoqitishqa turghan awarikesh bir kishi bolup, uning özige oxshash bikar telep aghine-chöpqetliri köp iken. Ichidighan, chékidighan we qimar oynaydighanlarning hemmisi bu yerge yighilip her axshimi uning öyini bir bazargha aylanduruwétidiken. Ularning warang-churungida damollam peqet aram alalmaptu. Ders teyyarlashqimu zor tesir yétiptu, lékin bu damollamning da'irisidiki ish bolmighachqa uninggha héchnéme déyelmeptu. Künlerning biride bu qoshnining öyidiki warang-churung tuyuqsizla yoqap kétiptu. Damollam bashqilardin sürüshtürüsh arqiliq qoshnisini hökümetning tutup yamulgha élip ketkenlikini éniqlaptu. Buni uqqan damollam derhal selle, tonlirini kiyip begning öyige bériptu. Begning damollamgha nahayiti ixlasi bar kishi bolghachqa, damollam öyge kélish bilenla heyran qélip olturghuzghili yer tapalmay qaptu. Dastixan üstide olturup, qoshnisining yamulda bolup qalghanliqi, özining bixewer bolup qélip waqtida kélelmey qalghanliqini éytip:

-Men qoshnamning qanchilik yaman ishlar bilen qolghan élin'ghanliqini démeymen, peqet qoshnidarchiliq qerzimni ada qilish üchün qoshnamni türmidin chiqirwitishke yardemde bolushlirini sorap keldim-deptu. Beg:

-Uning öyidiki qalaymiqanchiliqtin özlirini qattiq siqildi, dep anglidim. Uni türmige aldurghinimizgha özlirini xush boldimikin, deptimen. Özlirining telepliri undaq bolsa, hazir bérip uni türmidin chiqiriwétish qolumdin kélidu-dep chiqip kétiptu. Shu küni axshimi jazalan'ghan qoshna öyige qaytip kélip, öz öyige kirmestin udul damollamning öyige kirip özini basalmay höngrep yighlap kétiptu. Chünki türmide xéli qattiq-yirik mu'amililerge hetta qiynash, kötekke bésish qatarliq éghir azablargha uchrighan qoshna damollamning bu himmitidin bekmu tesirlen'geniken. Damollam uninggha:

-Qoshnam, men bu ishni baldurraq uqmaptimen, uqqan bolsam shu künila sizni qutquzghan bolattim, qoshnigha péshkelchilik kelse yardem bermey qarap turush toghra emes idi, biraq men qoshnidarchiliqimni waqtida ada qilalmaptimen, epu qiling,-deptu.
Qoshnisi yighlap turup rehmet éytip:

-Adem bilmesliktin herqandaq yaman ishni qilishtin nomus qilmaydiken, qoshnidarchiliqning qandaq bolidighanliqini bilmeptimen, dep towa qiptu. Damollamning bu qoshnisi ene shuningdin bashlap barliq eski adetlirini tashlap, toghra kesipke kiriship kétiptu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.