Абдуқадир дамоллам дуняға кәлгән тинчсиз йиллар (2)

Мухбиримиз қутлан
2020.12.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Абдуқадир дамоллам дуняға кәлгән тинчсиз йиллар (2) 19-Әсириниң әң ахирқи йиллиридики қәшқәр һейтгаһ җамәси вә униң алдидики базар көрүнүши.
RFA/Qutlan

19-Әсирниң иккинчи йерими уйғур тарихида шиддәтлик боран-чапқунларға вә сиясий давалғушларға толған бир дәвр болған иди. Дуня тарихидики җиддий өзгиришләр, шу җүмлидин шәрқтә мәнчиң импирийәси, ғәрбтә чар русийә импирийәси, җәнубта һиндистанни бесип ятқан биританийә импирийәсиниң асияниң мәркизи районида бир-бири билән тоқунуши шәрқий түркистанни импирийәләр оттурисида ойниливатқан “бүйүк оюн” ларниң бир парчисиға айландурғаниди.

1860-Йилларға кәлгәндә шәрқий түркистанниң җай-җайлирида мәнчиң сулалисиниң миллий зулумиға қарши кәң көләмлик қозғилаңлар партлайду. Илидин хотәнгичә, қәшқәрдин қумулғичә болған җайларниң һәммиси миллий инқилабниң шиддәтлик долқунлириға чөмүлиду. Узун өтмәй яқупбәг шәрқий түркистанниң көп қисим җайлирини бирликкә кәлтүрүп, қәшқәрийә дөлитини қуриду. Тәңритағлириниң шималида или султанлиқи җакарлиниду. Һалбуки, асияни тизгинләп турған зор импирийәләрниң мустәмликә талишиш урунушлирида қәшқәрийә дөлити мәнчиң импирийәси тәрипидин, или султанлиқи чар русийә тәрипидинму нқәрз қилиниду. Буниң нәтиҗисидә шәрқий түркистан тупрақлири иккинчи қетим манҗу-хитай сулалисиниң истеласи астида қалиду.

Абдуқадир дамоллам мана мушундақ бир тарихий дәврдә дуняға кәлгән иди. Худди язғучи хәвәр төмүр “абдуқадир дамоллам һәққидә қиссә” намлиқ романиниң кириш сөзидә тәкитләп өткәндәк: “19-әсирниң ахиридин 20-әсирниң башлириғичә болған ғайәт узун йиллар дияримизни қараңғулуқ вә җаһаләт қаплиған йиллар иди. Бу мәзгилләрдә сиясий түзүмдә мустәбитлик, диний етиқадта хурапатлиқ, бидәт әвҗ алди. Хәлқ хар-зәбунлуққа, милләт заваллиққа йүзләнди. . .”

Һалбуки, ашу дәврдә өсүп йетилип, кәскин бир иҗтимаий ислаһатчиға, йеңи маарип һәрикитиниң байрақдариға шундақла зулмәтлик йиллардики мәшәл көтүргүчигә айланған абдуқадир дамолламниң аилә нәсәби вә туғулған йили һәққидә билидиғанлиримиз толиму аз. Түркийә әгә университетиниң профессори, уйғур академийәсиниң рәиси алимҗан инайәт әпәнди җәдидчилик һәрикитиниң шәрқий түркистандики байрақдари абдуқадир дамоллам һәққидә мәхсус мақалә елан қилған мутәхәссисләрниң бири. У абдуқадир дамолламниң туғулған йили һәққидә түрлүк мәнбәләрдә түрлүк қарашларниң мәвҗутлуқини, йәнә келип һәрқайси мәнбәләрдә йилнамидики пәрқләрниң чоңлуқини тәкитләп өтти.

Алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамоллиниң туғулған йилини дәлилләйдиған һөҗҗәт-мәнбәләр аз болсиму, әмма униң балилиқ вә өсмүрлүк тәһсили, қоқәнд, бухараға берип оқуған йиллирини анализ қилиш арқилиқ бу һәқтики издинишләрни йәниму чоңқурлаштуруш мумкинликини илгири сүрди.

Америкадики яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәндиму зияритимизни қобул қилип, абдуқадир дамолламниң туғулған йили вә аилә нәсәби һәққидә өз қарашлирини оттуриға қоюп өтти. Униң тәкитлишичә, гәрчә абдуқадир дамолламниң туғулған йили һәққидә вәтән ичидики тәтқиқатларда “1862-йили” дегән йилнамә көпрәк тилға елинсиму, әмма кейинки йилларда обзорчи ялқун рози тәрипидин оттуриға қоюлған “1870-йили” дегән йилнаминиң һөҗҗәт асаси бирқәдәр қайил қиларлиқ икән.

Шиветсарийәдә яшаватқан уйғур зиялийлиридин һәбибулла изчиму бу һәқтә пикир баян қилди. У уйғур аптоном районида һазирға қәдәр елан қилинған абдуқадир дамоллам һәққидики мақалә-әсәрләрниң көпинчисидә уни 1862-йили туғулған дәп йезип кәлгәнликини, әмма ялқун розиниң кейинки йилларда оттуриға қойған “абдуқадир дамоллам 1870-йили туғулған” дегән йилнаминиң бирқәдәр пакит асаси барлиқини тәкитләйду.

Профессор алимҗан инайәт абдуқадир дамолламни 1862-йили туғулған дейилгән тәқдирдиму, униң балилиқ дәвриниң яқупбәг қурған мустәқил қәшқәрийә дөлити мәзгилигә тоғра келидиғанлиқи, абдуқадир дамолламниң балилиқ вә өсмүрлүк йиллириниң шәрқий түркистан тарихидики әң давалғуп турған йиллар болғанлиқини әскәртип өтти.

Таран уйғур әпәндиму абдуқадир дамоллам өсүп чоң болған йилларда шәрқий түркистанда қурулған икки мустәқил дөләт, йәни яқупбәг қурған қәшқәрийә дөлити билән шималда қурулған или султанлиқиниң миллий инқилаблар нәтиҗисидә қурулуш, қәд көтүрүш вә ахирида ташқи күчләрниң мудахилиси билән йиқилиштин ибарәт паҗиә билән ахирлашқан тарихий җәрянларға шаһит болғанлиқини тәкитләп өтти.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.