Abduqadir damollam: "Bu gheplet zamani emes, oyghinish zamanidur" (4)

Muxbirimiz qutlan
2021-01-26
Share
Abduqadir damollam: 20-Esirning bashliridiki türkistan jedidchiliri we ularning bir qisim wekilliri.
Social Media

19-Esirning axiriqi yillirida abduqadir damollamning özi on yillap ilim tehsil qilghan we "Damolla" liq mertiwisige érishken buxara medriseliri toghriliq tenqidiy qarashqa kélishi, shu dewrning shara'itida inqilab xaraktérliq pikir oyghinishi hésablinatti. U 1899-yili buxaradiki oqushini tamamlighanda, islam dunyasida meydan'gha kelgen islahatchiliq choqanliri we isma'il ghaspirali qozghighan jedidchilik herikitining chongqur tesirige uchrighan idi. Shunga uningda buxara medriseliridiki esirler boyi dawamliship kelgen usuli-qedim métudigha, waqitni zaya qilidighan hashiyexanliqqa, oqutushtiki dogmichiliq we pikir qatmalliqigha qarita küchlük guman we so'allar peyda bolghan idi.

Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori, Uyghur akadémiyesining re'isi alimjan inayet ependi abduqadir damollamning ijtima'iy islahatchiliq ghayilirige intayin diqqet qilghan bilim ademlirini biri. U abduqadir damollamning "Edebiy bir musahibe" namliq esiridiki bayanlargha asasen, uning buxaradiki oqushining axiriqi mezgilliride qandaq qilip "Qedimiyetchi" lerning chembiriki we pikir qatmalliqidin qutulup chiqqanliqi, qandaq jeryanlar bilen bir keskin "Jedidchi" ge aylan'ghanliqi, shuningdek bu jehehtte uninggha tesir körsetken amillar heqqide qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Amérikada yashawatqan yash Uyghur ziyaliyliridin taran Uyghur ependimu abduqadir damollamning eyni yilliri keskin bir islahatchigha aylinishida, uning hem jamalidin afghani qatarliq islam dunyasidiki islahatchi ölimalarning, hem tatar jedidchilirining ikki tereplimilik tesirige uchrighanliqini tilgha alidu.

Abduqadir damollamning özimu "Sh ura" zhurnilining 1916-yilliq sanlirida élan qilin'ghan "Edebiy bir musahibe" namliq esiride, özining "Buxara medriseleridin zeherlen'gen pikir telqinlirining shipa tépishi" gha islam dunyasidiki islahatchi muteppekkurlarning eserliri bilen "Terjuman", "Waqit", "Shura" qatarliq gézit-zhurnallarning melhem bolghanliqini eskertip ötidu.

Halbuki, abduqadir damollamning ijtima'iy islahat we ma'aripni yéngilash teshebbusliri qeshqerdiki muti'essip ölimalar we yoqiri qatlamdiki bir qisim baylarning qattiq qarshiliqigha duch kélidu. Esirler boyi dawamliship kelgen en'eniwiy medrise ma'aripi we uning qétip qalghan oqutush métudini yéngilash asan'gha chüshmeydu. Abduqadir damollamning "Bu zaman gheplet we uyqu zamani emes, belki oyghinish we ilim-meripet zamanidur" dégen xitabliri jawabsiz qalidu. Amalsiz qalghan abduqadir damollam 1907-yili wetenni terk étip, islam dunyasigha sayahetke atlinish mejburiyitide qalidu.

Taran Uyghur ependimu abduqadir damollamning 1907-yili hej tawabitige bérish bahanisi bilen wetendindin ayrilishining tüp sewebi qeshqerdiki buruxtum hawadin siqilghan wujudini teskin tapquzush, islam dunyasidiki yéngiliqlar we islahatchiliq heriketlirining netijilirini öz közi bilen körüsh hemde uningdin meniwiy ilham we énérgiyege érishish ikenlikini tekitleydu.

Abduqadir damollam özining shu qétimliq islam dunyasigha qilghan sayahiti we bu jeryanda körgen-bilgenliri heqqide terjimihal xaraktérliq esiri "Edebiy bir musahibe" de birqeder tepsiliy melumat béridu.

Taran Uyghur ependi abduqadir damollamning ikkinchi qétim weten'ge qaytqinida, nahayiti zor ijtihat we qizghinliq bilen özige tesir qilghan ikkinchi menbe-yeni tatar jedidchilirining metbu'atlirida asasiy téma boluwatqan usuli-jedid métudini keng yéyishqa tirishchanliq körsetkenlikini tekitleydu.

Abduqadir damollam bu qétimliq islam dunyasigha qilghan uzun sayahitidin qaytip kelgendin kéyin, qeshqerdiki taliplirigha usuli-jedid métudida ders bérishke bashlaydu. Shuning bilen bir waqitta ulargha yene "Terjuman", "Waqit", "Shura" qatarliq tatar jedidchiliri neshir qiliwatqan gézit-zhurnallarni oqushni tewsiye qilidu. Uning qeshqerde mektep we medriselerning ders programmilirini islah qilish yolidiki bu dadil qedimi muti'essip ölimalarning her tereptin qilghan qattiq bésimigha duch kélip, uni yene bir qétim wetendin ayrilishqa mejbur qilidu.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet