Қазан билән қәшқәр арилиқида: абдуқадир дамолламниң әсәрлири (6)

Мухбиримиз қутлан
2021.02.23
Қазан билән қәшқәр арилиқида: абдуқадир дамолламниң әсәрлири (6) Абдуқадир дамолламниң 1912-йили қазан мәтбәәсидә бесилған “тәһсили һесаб” намлиқ китаби.
RFA/Qutlan
abduqadir-damollam-tehsili-hesab

Абдуқадир дамолламниң 1912-йили қазан мәтбәәсидә бесилған “тәһсили һесаб” намлиқ китаби.

Abduqadir-damollam-jawahirul-yiqan

Абдуқадир дамолламниң қоқәндә таш басма билән бесилған “җаваһирул йиқан” намлиқ китаби.

Abduqadir-Damollam-tejwidi-turki

Абдуқадир дамолламниң “тәҗвиди түрки” намлиқ китаби.

Abduqadir-Damollam-aqaid-zoruriye

Абдуқадир дамолламниң “ақаид зөрүрийә” намлиқ китаби.

1880-Йилларниң башлирида бүйүк ислаһатчи вә мутәппәккур исмаил ғаспиралиниң қирим йерим арилидики бағчәсарайда яндурған җәдидчилик мәшили узун өтмәйла қиримдин қәшқәргичә болған пүткүл түрк дунясини йорутушқа башлиған иди. яшлиқида қәшқәр, қоқән вә бухара мәдрисәлиридә шунчә узун йиллар баш чөкүрүп тәһсил көргән абдуқадир дамолламниң қәлбини әнәнивий мәдрисә маарипиниң қетип қалған усули қәдим метуди әмәс, бәлки қирим вә қазандин яңриған ислаһат вә пикир инқилаби ойғатқан иди. Ортақ түркий әдәбий тили билән нәшир қилинип, пүткүл түрк дунясини бир-биригә бағлиған татар мәтбуатлири билән қазан басмиси шу дәврләрдә абдуқадир дамолламдәк балдур ойғанған мунәввәрләрниң әсәрлирини йоруқлуққа чиқиридиған парлақ сәһнә болуп қалған иди. Бу һәқтә пикир баян қилған америкадики яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәнди “қазан басмиси дегән бу сөз шу заманларда илғар пикирлик әсәрләрниң вә сүпәтлик нәшир буюмлириниң маркиси болуп қалған иди,” дәйду.

Абдулқадир дамоллам иккинчи қетимлиқ чәт әл зияритидин қайтип кәлгән йилларда, йәни 1910-йилидин 1912-йилиғичә болған җәрянда, униң бир йүрүш әсәлири қазан вә оренбургдики татар мәтбәлиридә бесилип, күчлүк тәсир пәйда қилиду. Таран уйғур әпәнди абуқадир дамолламниң бу йилларда қазан мәтбәсидә бесилип чиққан китаблири һәққидә тохтилип, бу әсәрләрниң бир қисмида пүткүл түрк дуняси билән мусулманлар җамаитини ойғинишқа, мәрипәт арқилиқ қудрәт тепишқа вә өзлирини ислаһ қилишқа чақириқ қилғанлиқини, йәнә бир қисминиң шәрқий түркистандики усули җәдид мәктәплиридә дәрслик сүпитидә қоллинилғанлиқини тилға алиду.

Бу йилларда абдуқадир дамолламниң “ақаид зәрүрийә” (оренбург: вақит мәтбәси, 1911-йил), “мухтәсәри ибадәти исламийә” (қазан: мәтбәи кәримийә, 1911-йил), “ақаиди зәрүрийә” (қазан: мәтбәи кәримиййә, 1911-йил), “тәҗвиди түрки” (қазан: милләт мәтбәси, 1912-йил), “тәсһил әл-һесаб” (қазан: милләт мәтбәси, 1912-йил) қатарлиқ китаблири қазан вә оренбургдики татар мәтбәлиридә бесилип чиқиду. Униңдин башқа абдуқадир дамолламниң “шура” журнилида елан “әдәбий бир мусаһибә” намлиқ мақалисидики учурларға қариғанда, униң йәнә “җаваһирул йиқан”, “мифтаул әдәб” намлиқ китаблириниң қоқән басмисида бесилип чиққанлиқи мәлум.

Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори, доктор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң әсәрлири вә униң ақартиш паалийәтлири һәққидә чоңқур издиниш елип барған тәтқиқатчиларниң бири. У абдуқадир дамолламниң бизгә қалдурған қиммәтләр әсәрлириниң тизимликини мундақ баян қилиду.

19-Әсирниң ахирлиридин 20-әсирниң башлириғичә болған җәрянда бир тәрәптин мусулманлар дунясиниң чөкүши кәлтүрүп чиқарған пассип кәйпият, иккинчидин өз-өзини йеңилаштин мәһрум қалған ичкий зәбунлуқ вә җаһаләт, үчинчидин манҗу-хитай истиласиниң шәпқәтсиз асарити кәлтүрүп чиқарған мәһкумлуқ туйғуси худди ноширван яушеф ейтқандәк, “шәрқий түркистанни дуняниң әң қараңғу вә әң бичарә бир булуңиға айландурған” иди. Таран уйғур әпәнди әнә ашу қараңғу йилларда абдуқадир дамолламниң өз әсәрлири арқилиқ шәрқий түркистанниң авазини түрк-мусулман дунясиға аңлатқанлиқини тәкитләйду.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң қәлимигә мәнсуп әсәрләрниң түрк-мусулман дунясиниң ойғиниши үчүн йеп-йеңи пикир тәлқинлирини тәқдим қилиш билән бир вақитта йәнә өз дәвридә ақартиш һәрикитиниң әң муһим сәһниси болған усули җәдид мәктәплириниң дәрслики қилип қоллинилғанлиқини алаһидә әскәртиду.

Өз дәвридики мәдрисә-мәктәпләрдә әрәбчә-парсчә оқутуш вә қуран өгитиш асас қилинған болғачқа, түркий тилидики ана тил маарипиға әһмийәт берилмигән иди. Шу сәвәбтин абдуқадир дамоллам вәкилликидики җәдидчи сәрхиллар коничә оқутуш, йәни усули қәдимни ислаһ қилип, йеңичә оқутуш, йәни усули җәдид метудини йолға қоюшни пүтүн күчи билән тәшәббус қилған иди. Болуму бу җәһәттә абдуқадир дамолламниң ана тил, һесаб, җуғрапийә вә башқа пән билимлири һәққидә түзгән китаблири шу дәврләрдә интайин зор йеңилиқ һесаблинатти.

1916-Йили “шура” журнилида елан қилинған “дамолла абдулқадир кимдур?” намлиқ мақалә абдуқадир дамолламниң илим саһәсидики мол нәтиҗилирини вә шан-шөһритини пүткүл түрк дунясиға тонуштурған иди. Таран уйғур әпәнди мәзкур мақалидә абдуқадир дамолламниң кәскин бир ислаһатчи, мусулманларни ойғинишқа дәвәт қилған бүйүк мутәппәккур болупла қалмастин, бәлки йәнә әрәб-парс тиллирида камаләткә йәткән бир алим икәнликигә лилла баһа берилгәнликини тәкитләйду.

Ахирида профессор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң кейинкиләргә қалдурған қиммәтлик әсәрлири вә уларниң қиммити һәққидә өзиниң хуласә характерлик пикирлирини тәқдим қилди. У мундақ деди: “биринчидин, абдуқадир дамолламниң әсәрлири йеңи уйғур маарипиниң шәкиллиниши үчүн нәзәрийивий асас яратти. Иккинчидин, абдуқадир дамолламниң әсәрлири уйғур заманивий әдәбиятиниң туғулуши үчүн түрткилик рол ойниди. Үчинчидин, түрк дунясиниң, болупму уйғур җәмийитиниң җаһаләткә хатимә бериши үчүн йол көрсәткән. Төтинчидин, җәдидчилик һәрикитиниң омумий йүзлинишигә маслисип, диний кимлик билән биргә миллий кимликниң тиклиниши үчүн нәзәрийивий ул селип бәргән.”

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.