Абдуқадир дамоллам: ортақ түркий тили билән қәшқәр түркчиси арилиқида (8)

Мухбиримиз қутлан
2021-03-30
Share
Абдуқадир дамоллам: ортақ түркий тили билән қәшқәр түркчиси арилиқида (8) Җәдидчилик һәрикитиниң байрақдари исмаил ғаспирали вапат болғанда өткүзүлгән дәпнә мурасими (1914-йили 9-айниң 12-күни, қирим-бағчәсарай)
Public Domain

"тилда, пикирдә вә ишта бирлик" шоарини түпки нишан қилған җәдидчилик һәрикитиниң әң муһим тәшәббуслириниң бири қиримдин қәшқәргичә, истанбулдин түркистан тупрақлириғичә болған бийпаян територийәләрдә яшайдиған түркий тиллиқ қериндаш хәлқләр үчүн ортақ бир әдәбий тил бәрпа қилиш иди. Бу нишан җәдидчилик һәрикитиниң тунҗи байрақдари болған исмаил ғаспиралидин тартип, яш татар мухбири ноширван яушефқичә болған җәдидчи сәрхилларниң ортақ ғайиси иди. 19-Әсирниң ахирлиридин 20-әсирниң башлириғичә болған җәрянда русийә тәвәсидики татар юртлирида нәшир қилинған "шура", "тәрҗуман", "вақит", "юлтуз" вә "нур" қатарлиқ гезит-журналлар тил-йезиқ җәһәттин пүткүл түрк дунясини бирликкә кәлтүрүшни бүйүк мәқсәтлириниң бири қилған иди. Нөвәттә америкада яшаватқан яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәнди йоқирида тилға елинған татар мәтбуатлириниң өз дәвридә пүткүл түркий хәлқләр оқуп чүшинәләйдиған сап, аддий, аммибаб услубтики ортақ түркий тилида нәшир қилинғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

Түркийә егәй университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори, доктор алимҗан инайәт әпәнди шәрқий түркистандики җәдидчилик һәрикити вә униң байрақдарлиридин бири болған абдуқадир дамоллам һәққидә тәтқиқат елип барған кишиләрниң бири. Униң тәкитлишичә, абдуқадир дамолланиң мақалә-язмилири өз дәвридә "шура" қатарлиқ татар мәтбуатлирида елан қилинған болуп, у тил җәһәттин өз язмилириниң "шура" журнилиниң "ортақ түркий әдәбий тили" да йезиш ғайисигә уйғун болушиға алаһидә диққәт қилған икән.

Исмаил ғаспирали 1883-йилидин башлап қиримда нәшр қилған

Шу мәзгилләрдә пүткүл түрк дунясиға кәң тарқалған һәмдә түркий тилиниң түрлүк шевилиридә сөзлишидиған җай-җайлардики оқурмәнләр арисида сөйүп оқулған татар мәтбуатлириниң тили принсип җәһәттин аддийлиқни, аммибаблиқни, ортақлиқни вә саплиқни өлчәм қилғаниди. Болупму сап түркчә сөзләрни көпрәк ишлитиш, әрәб-парс тиллиридин өзләштүрүлгән сөз-аталғуларни сиқип чиқириш тәләп қилинған иди. Таран уйғур әпәнди абдуқадир дамолламниң мәйли муһаҗирәттә язған вә яки вәтәндә қәләмгә алған әсәрлириниң мутләқ көп қисмида мана мушу хил тил ишлитиш принсипиға алаһидә диққәт қилғанлиқини әскәртиду.

Җәдидчи сәрхиллар тәшәббус қилған "тилда, пикирдә вә ишта бирлик" шуари 1930-йиллардики шәрқий түркистан миллий инқилаби дәвридиму өз тәсирини давамлиқ көрсәткән. Профессор алимҗан инәйәтниң тәкитлишичә, 1930-йилларниң башлирида қәшқәрдә нәшир қилинған "шәрқий түркистан һаяти", "әркин түркистан" вә "йеңи һаят" гезитлирини варақлиғанда, бу шуарниң қанчилик дәриҗидә әмәлийләшкәнликини чоңқур дәриҗидә һес қилиш мумкин икән.

Һалбуки, 20-әсирниң башлирида пүткүл түрк дунясиға, болупму чаррусийә тәвәсидики түркий хәлқләр яшайдиған тупрақларға кәң тарқалған татар мәтбуатлири нәшрият орни җәһәттин қазан, уфа, оренбург қатарлиқ татар шәһәрлиригә мәркәзләшкәнлики, тәһрират қошуниниң татар җәдидчилирини асас қилғанлиқи қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин, бу мәтбуатларда ишлитилгән "ортақ түрки тили" луғәт состави җәһәттин йәнила татар тилини асас қилған иди. Таран уйғур әпәндиму бу нуқтини алаһидә тәкитләп өтиду.

Профессор алимҗан инайәт әпәндиму "шура" қатарлиқ татар мәтбуатлириниң тил җәһәттин гәрчә татар түркчисини асас қилған болсиму, әмма җәдидчиләрниң "тилда бирлик" шуари бойичә барчә түркий тиллири вә шевилиридин пайдилиқ хуручларни қобул қилип "ортақ түркий әдәбий тили" ни бәрпа қилишқа тиришқанлиқини, татар мәтбуатлирида иштилитилгән тилда татар түркчиси, истанбул түркчиси вә башқа түркий тиллиридин қобул қилинған "ортақ елемент" ларниң йәр алғанлиқини тәкитләйду.

Дәрвәқә, абдуқадир дамоллам бүйүк бир иҗтимаий ислаһатчи вә өз дәвриниң мәшәл көтүргүчиси болғанлиқи үчүн у шәрқий түркистандики сәрхиллар қатлими билән авам хәлқ оттурисидики арилиқни, болупму тил вә чүшәнчә җәһәттики пәрқләрни чоңқур дәриҗидә тонуп йәткәниди. Таран уйғур әпәндиниң тәкитлишичә, абдуқадир дамоллам гәрчә "шура", "вақит" қатарлиқ татар мәтбуатлириға әвәткән мақалә-язмилирида "ортақ түркий тили" ни қолланған болсиму, әмма шәрқий түркистанда дәрслик вә оқушлуқ қилип ишлитишни мәқсәт қилип язған китаблирида "қәшқәр түркчиси" ни қолланған иди.

Абдуқадир дамолламниң өз дәвридики шәрқий түркистанниң әмәлий әһвалини чиқиш қилип, "ортақ түркий әдәбий тили" билән "қәшқәр түркчиси" арисидики мунасивәтни интайин чивәрлик билән тәңшигәнликини униң "тәҗвиди түрки" намлиқ әсириниң хатимисидики муну баянларму тәстиқлайду: "күнимиздә тәҗвид китаблири истанбул вә татар шивисидә тәрҗимә қилинип нәшир қилинған болсиму, мәмликитимиздә мәзкур тәрҗимиләрни чүшәнмәк бир аз еғир болғанлиқи сәвәблик, ибни җәзәрийниң тәҗвид һәққидики китаби, тәҗвид илми һәққидә мупәссәл баян қатарлиқ китаблардин бәзи мәзмунларни таллап, мәмликитимиздә адәтләнгән түрк тилида түзүп чиқтим."

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт